BİR TÂBİÎ'NİN SİYASİ KONUMU: İKRİME EL-BERBERÎ VE HÂRİCÎLİKLE İLİŞKİSİ

İslam tarihinin erken dönemleri, siyasi otorite, dinî meşruiyet ve ümmet birliği meselelerinin iç içe geçtiği karmaşık bir süreç olarak dikkati çeker. Hz. Osmân’ın şehadetiyle başlayan ve Hz. Alî döneminde derinleşerek Cemel ile Sıffîn gibi büyük iç çatışmalara dönüşen siyasi krizler, sadece bir iktidar mücadelesi değil aynı zamanda İslam toplumunun siyasi düşüncesini derinden etkileyen hadiselerdir. Bu hadiseler siyasi meşruiyet, imamet anlayışı ve dinî birlik arayışı açısından da kalıcı etkiler bırakmıştır. Hz. Peygamber’in (s.a.s.) vefatından sonraki süreçte sahabe ve onlardan sonraki nesil olan tâbiîn, yeni karşılaştıkları sorunlara ürettikleri çözümlerde yahut gerçekleşen sosyal ve siyasi olayları değerlendirmede çeşitli içtihatlar yaparak farklı sonuçlara varmışlardır. İçtihatlardaki çeşitlenme kimi zaman itikatla ya da muamelatla alakalı olmuş kimi zaman da siyasetle ilişkili meselelerde tezahür etmiştir. Siyaset anlayışındaki ayrışmalarda sahabe ve tâbiînden bazıları iktidarın yanında yer alırken bazıları da muhalif grupların içerisinde bulunmuş bazen de bu gruplara liderlik etmişlerdir. Bu bağlamda, İkrime el-Berberî gibi şahsiyetler, hem ilmî faaliyetleri hem de siyasi duruşlarıyla dikkat çeken figürler arasında yer almıştır. Tefsir, hadis ve meğâzî alanlarında derin bilgiye sahip olan İkrime, aynı zamanda Hâricî hareketle ilişkilendirilmiş olması sebebiyle tarihsel kaynaklarda tartışmalı bir konuma sahiptir. Hâricîliğin yayılmasında bazı âlim ve davetçilerin etkili olduğu, bazı isimlerin bu hareketle doğrudan ya da dolaylı irtibat kurduğu yönünde rivayetler de tarih literatüründe yer almaktadır. Bu isimlerden biri olan İkrime el-Berberî, tâbiîn neslinin önde gelen âlimlerinden biri olarak kabul edilmekle birlikte, hakkında Hâricî olduğuna dair çeşitli iddialar ileri sürülmüştür. İbn Abbâs’ın mevlası ve önde gelen talebesi olarak tanınan İkrime, özellikle tefsir, hadis ve meğâzî alanlarında büyük bir birikime sahip olmuş ve bu yönüyle İslami ilimlerin gelişiminde önemli bir yer edinmiştir. Ancak onun siyasi tavırları ve itikadi duruşuna dair klasik rical ve tarih literatüründe farklı görüşlerin yer alması, İkrime’yi tartışmalı bir şahsiyet hâline getirmiştir. Bu çalışma, İkrime el-Berberî’nin ilmî kişiliği ile ona nispet edilen siyasi aidiyet arasındaki ilişkiyi erken dönem İslam tarihinin şartları içinde yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın çıkış noktası, İkrime’nin yalnızca bir hadis ve tefsir âlimi olarak değil, aynı zamanda dönemin siyasi gerilimleriyle temas hâlinde bir şahsiyet olarak anlaşılabileceği varsayımıdır. Bu amaçla, başta İbn Sâd, Taberî, Zehebî ve İbn Hacer gibi klasik kaynaklar ile modern araştırmalar birlikte incelenmiştir. Ayrıca karşılaştırmalı okuma için Ebû Zekeriyâ el-Vercelânî ve Dercînî gibi İbâzî müelliflerin eserlerine de müracaat edilmiştir. Tarihsel bağlam analizi ve karşılaştırmalı biyografi yöntemleri kullanılarak İkrime’nin faaliyetleri ve Hâricîlik iddialarının dayandığı rivayetler değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, İkrime el-Berberî’nin Hâricî görüşleri benimsediğine dair rivayetlerin tarihî bir temele dayandığını ve bu yöndeki nakillerin çeşitli kaynaklarda tekrarlandığını göstermektedir. İkrime’nin Basra’nın önde gelen âlimlerinden biri olması ve hayatının ilerleyen dönemlerinde Horasan, Yemen, Mısır ve Mağrib bölgelerine gitmesi, Hâricîlerin siyasi baskı sebebiyle takip ettiği güzergâhlarla örtüşmektedir. Bu seyahatlerin yalnızca coğrafi değil aynı zamanda fikrî bir yönü bulunduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Kuzey Afrika’daki erken dönem Hâricî topluluklarının İkrime’nin görüşlerinden etkilendikleri ve onun bu bölgelerde Hâricî düşüncenin yayılmasına öncülük ettiği aktarılmaktadır. Mağrib halkının büyük kısmının Berberî kökenli olması ve İkrime’nin de aynı etnik kimliğe sahip bulunması, bu etkide önemli bir rol oynamıştır. Kaynaklarda, İkrime’nin Emevî otoritesinden gizlendiği, cenazesine kimsenin katılmadığı ve bu durumun onun yönetimle sorunlu ilişkisine işaret ettiği de belirtilmektedir. Ayrıca Fesevî ve Zehebî gibi müellifler, İkrime’nin bazı ifadelerini ve davranışlarını doğrudan Hâricî karakterde değerlendirmişlerdir. Mamafih İkrime’nin Hâricî muhalefet içerisinde yer alması, onun Hâricîliğin ilerleyen yüzyıllarda sistematik hâle gelen itikadi doktrinlerinin tamamını kabul ettiği anlamına gelmemektedir. Zira İkrime’nin vefatı hicri ikinci yüzyılın başlarına denk gelmekte ve bu dönemde Hâricîlik henüz tam anlamıyla doktriner bir mezhep kimliği kazanmış bulunmamaktadır. Bu sebeple onun Hâricîliği, siyasi bir muhalefet hareketine katılım ve yönetim karşısında siyasi bir duruş olarak değerlendirilebilir. Bu yönüyle araştırma, hem klasik kaynakların yeniden yorumlanması hem de Hâricîlik tanımının siyasi olarak değerlendirilmesi bakımından literatüre özgün bir katkı sunmaktadır.

The early period of Islamic history stands out as a complex process in which political authority, religious legitimacy, and the quest for communal unity became deeply intertwined. The political crises that began with the martyrdom of Caliph ʿUthmān and intensified during the caliphate of ʿAlī, culminating in major internal conflicts such as the Battles of the Camel and Ṣiffīn, were not merely struggles for power but events that profoundly shaped Islamic political thought. These developments left lasting effects on the concepts of political legitimacy, imamate, and religious unity. Following the Prophet’s (pbuh) death, the Companions and the succeeding generation, the Tābiʿīn, arrived at different conclusions when interpreting emerging political and social challenges, often through their independent reasoning (ijtihād). This diversity of interpretation sometimes manifested in theological or jurisprudential matters, and at other times in political disputes. In this context, certain figures among the Companions and Tābiʿīn supported the ruling authority, while others aligned themselves with opposition movements or even led them. Among such figures, ʿIkrima al-Barbarī occupies a distinctive position due to both his scholarly achievements and his controversial political stance. Renowned for his expertise in tafsīr, ḥadīth, and maghāzī, ʿIkrima has also been associated with the Khārijite movement, making him a subject of debate in classical sources. Historical literature records that some scholars and preachers played a role in the spread of Khārijism, either directly or indirectly. ʿIkrima, though widely recognized as a prominent Tābiʿī scholar and the freedman and leading disciple of Ibn ʿAbbās, was nevertheless accused of being Khārijite. Known as the freedman and leading disciple of Ibn ʿAbbās, ʿIkrima possessed considerable expertise in tafsīr, ḥadīth, and maghāzī, and thus occupied an important place in the development of the Islamic sciences. His intellectual stature in the early Islamic sciences contrasts with the divergent assessments of his political and doctrinal leanings found in classical biographical and historical works. This study aims to re-evaluate the relationship between ʿIkrima al-Barbarī’s scholarly identity and his alleged political affiliation within the socio-political context of early Islam. The central hypothesis is that ʿIkrima should be understood not only as a scholar of tafsīr and ḥadīth but also as a figure who was in contact with the political tensions of his era. To this end, classical sources, such as Ibn Saʿd, al-Ṭabarī, al-Dhahabī, and Ibn Ḥajar, have been examined alongside modern studies, as well as Ibāḍī works by authors such as Abū Zakariyyā and al-Darjīnī for comparative analysis. Using historical contextualization and comparative biographical methods, the study evaluates reports concerning ʿIkrima’s activities and the transmission of claims regarding his alleged Khārijite affiliation. The findings indicate that the reports about ʿIkrima’s association with Khārijite views have a historical basis and are recurrently cited in various sources. The fact that ʿIkrima was among the leading scholars of Basra and later travelled to regions such as Khurāsān, Yemen, Egypt, and the Maghrib corresponds to the routes followed by Khārijites under political pressure, suggesting both geographical and intellectual dimensions to his journeys. Early North African Khārijite communities are reported to have been influenced by his ideas, and his Berber origin likely facilitated this influence among the predominantly Berber populations of the Maghrib. Some sources also note that ʿIkrima lived in concealment from Umayyad authority and that no one attended his funeral—an indication of his strained relations with the ruling regime. Furthermore, authors such as al-Fasawī and al-Dhahabī interpreted certain statements and behaviors of ʿIkrima as characteristically Khārijite. Nevertheless, ʿIkrima’s involvement with Khārijite opposition does not necessarily imply adherence to the fully developed doctrinal tenets of later Khārijism. Given that he died in the early second century AH, when Khārijism had not yet crystallized into a systematic theological school, his association with it should be understood primarily as a form of political opposition. In this respect, the study offers a novel contribution to the literature by reinterpreting classical sources and framing Khārijism as a political phenomenon rather than purely a doctrinal one.