KIYEMÎ MALLAR RİBEVÎ MİDİR? KIYEMΖMİSLÎ AYRIMININ RİB TEORİSİNE ETKİSİ

Bu çalışma, İslam hukukunda ribâ yasağının kapsamını, özellikle kıyemî malların ribevî olup olmadığı meselesi üzerinden ele almakta ve modern fıkıh literatüründe yaygın biçimde kullanılan bazı genellemeleri klasik mezhep doktrinleri ışığında yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Günümüz çalışmalarında sıkça dile getirilen “fazlalık ribâsının (ribe’l-fadl) yalnızca mislî mallarda, vade ribâsının (ribe’n-nesîe) ise hem mislî hem de kıyemî mallarda cereyan ettiği” yönündeki ilkenin, klasik fıkıh kaynaklarında ne ölçüde karşılık bulduğu çalışmanın temel problematiğini oluşturmaktadır. Makalenin giriş bölümünde ribâ kavramı, Kur’an ve Sünnet’teki temelleriyle ele alınmakta; ribânın borç ribâsı ve sözleşme ribâsı şeklindeki tasnifi üzerinde durulmaktadır. İbn Rüşd’ün ribâya dair daha kapsamlı sınıflandırmasına atıf yapılarak, ribâ yasağının yalnızca teknik bir muamele yasağı değil, iktisadî ilişkilerin ahlâkî zeminini belirleyen temel bir ilke olduğu vurgulanmaktadır. Bu çerçevede ribevî malların kapsamı ve hangi mallar arasında ribânın cereyan edeceği meselesinin fıkıh tarihinde tartışmalı bir alan olduğu ortaya konulmaktadır. Çalışmanın ilk kısmında İslam hukukunda mal tasnifleri incelenmekte ve özellikle mislî–kıyemî mal ayrımı ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Klasik Hanefî literatürü başta olmak üzere fıkıh kaynaklarında mislî malın, piyasada benzeri bulunan ve değer açısından hemcinsleri arasında belirgin fark taşımayan mallar olarak tanımlandığı; kıyemî malın ise benzeri bulunmayan ya da benzeri bulunsa dahi değer farklılığı arz eden mallar şeklinde tanımlandığı tespit edilmektedir. Ancak makalede her tartılan veya ölçülen (veznî/keylî) malın mislî olmadığına dikkat çekilmekte ve zaman, örf ve konu olduğu hukuki işleme göre değişkenlik gösterebildiği; dolayısıyla mislî–kıyemî ayrımının mutlak bir kriter olarak ele alınamayacağı vurgulanmaktadır. Çalışmanın ikinci kısmında ribâ yasağının kapsamı ve ribânın illeti tartışmaları ele alınmakta; “altı sınıf hadisinin” sözleşme ribâsının belirlenmesindeki merkezi rolü incelenmektedir. Hanefî ve Hanbelî mezheplerinde ribânın illeti cins birliği ile veznî veya keylî olma vasıflarına dayandırılırken, Mâlikî ve Şâfiʿî mezheplerinde illetin semeniyet (para olma) veya gıda maddesi olma vasıfları üzerinden belirlendiği ortaya konulmaktadır. Bu analiz, ribâ hükmünün malın mislî ya da kıyemî oluşundan ziyade, ilgili mezhebin kabul ettiği illetin bulunup bulunmadığına bağlı olduğunu göstermektedir. Üçüncü bölümde kıyemî malların ribâya konu olup olmadığı meselesi mezhepler arası mukayeseli bir yaklaşımla ele alınmaktadır. Hanefî mezhebinde kıyemî malların kendi cinsiyle vadeli mübadelesinde vade ribâsının söz konusu olabileceği kabul edilirken, Mâlikî mezhebinde ürünlerin vasıf ve menfaat birliği belirleyici olmaktadır. Şâfiʿî mezhebinde hayvanlar gibi kıyemî malların ribâya konu edilmediği görülse de bu yaklaşımın doğrudan “kıyemîlik” vasfına değil, mezhebin illet anlayışına dayandığı vurgulanmaktadır. Hanbelî mezhebinde ise ribânın vezn ve keyl esasına bağlanması, ribânın çoğunlukla mislî mallarda cereyan etmesine yol açmakla birlikte, bu nitelikleri taşıyan kıyemî malların da ribâ kapsamına girmesine imkân tanımaktadır. Sonuç olarak çalışma, ribâ hükmünün belirlenmesinde temel ölçütün malın mislî veya kıyemî oluşu değil, mezheplerin benimsediği ribâ illetleri olduğunu ortaya koymaktadır. Mislî–kıyemî ayrımının ribâ teorisinde tali ve açıklayıcı bir rol oynadığı; modern fıkıh literatüründe yer alan bazı genellemelerin ise klasik illet teorileriyle tam uyumlu olmadığı tespit edilmektedir.

This study examines the scope of the prohibition of ribā in Islamic law, focusing in particular on the question of whether qīyamī goods are subject to ribā, and aims to reassess certain generalizations commonly employed in modern fiqh literature in light of classical madhhab doctrines. One of the central problems addressed in the article is the extent to which the widely asserted principle in contemporary scholarship—that ribā al-faḍl (usurious excess) applies only to fungible (mithlī) goods, whereas ribā al-nasīʾa (usury of deferment) applies to both fungible and non-fungible (qīyamī) goods—finds support in classical juristic sources. In the introductory section, the concept of ribā is discussed with reference to its foundations in the Qurʾān and the Sunnah, with particular attention given to the distinction between loan ribā and contract ribā. By referring to Ibn Rushd’s more comprehensive classification of ribā, the study emphasizes that the prohibition of ribā constitutes not merely a technical ban on certain transactions, but rather a fundamental principle that shapes the moral foundations of economic relations. Within this framework, the question of which goods are considered ribā-bearing and between which goods ribā operates is presented as a historically contested issue in Islamic jurisprudence. The first section examines classifications of property in Islamic law, with particular emphasis on the distinction between fungible (mithlī) and non-fungible (qīyamī) goods. Drawing primarily on classical Ḥanafī literature and other fiqh sources, the study identifies fungible goods as those that have equivalents available in the market and do not exhibit significant value differences among items of the same kind, whereas non-fungible goods are defined as those that lack equivalents or whose equivalents differ in value. The article, however, cautions against assuming that every good measured by weight or volume (waznī/kaylī) is necessarily fungible, and underscores that the classification of goods may vary depending on time, custom (ʿurf), and the specific legal transaction in question. Accordingly, the mithlī–qīyamī distinction cannot be treated as an absolute or immutable criterion. The second section addresses debates concerning the scope of the ribā prohibition and the identification of its effective cause (ʿilla), with particular attention to the central role of the “ḥadīth of the six commodities” in determining contract ribā. While the Ḥanafī and Ḥanbalī schools ground the ʿilla of ribā in the combination of genus unity and measurability by weight or volume, the Mālikī and Shāfiʿī schools identify the ʿilla primarily in terms of monetary function (thamaniyya) or edibility. This analysis demonstrates that the application of ribā rulings depends not on whether a good is classified as fungible or non-fungible per se, but rather on whether it possesses the ʿilla recognized by the respective school. The third section adopts a comparative madhhab-based approach to examine whether non-fungible goods may be subject to ribā. In the Ḥanafī school, it is accepted that ribā al-nasīʾa may arise in deferred exchanges of non-fungible goods of the same genus, whereas in the Mālikī school, unity of attributes and utility plays a determinative role. Although the Shāfiʿī school generally excludes non-fungible goods, such as animals, from the scope of ribā, this position is shown to derive not from their non-fungible character as such, but from the school’s underlying conception of the ʿilla. In the Ḥanbalī school, tying ribā to weight and volume results in ribā predominantly occurring in fungible goods; nevertheless, non-fungible goods that possess these characteristics may also fall within the scope of ribā. In conclusion, the study demonstrates that the primary criterion for determining the applicability of ribā is not whether a good is fungible or non-fungible, but rather whether it embodies the effective cause of ribā as defined by the respective madhhab. The mithlī–qīyamī distinction thus plays a secondary and explanatory role within ribā theory, and it is argued that certain generalizations prevalent in modern fiqh literature do not fully correspond with classical theories of legal causation (ʿilla).