MEDENÎ SÛRELERDE ABDULLAH B. SELÂM İLE İLİŞKİLENDİRİLEN ÂYETLER BAĞLAMINDA TEFSİR RİVAYETLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Öz
Kur’an-ı Kerim yirmi üç yılda yaşananlar dikkate alınarak vahyedilmiştir. Ayetlerde Müslümanlar, müşrikler ve Ehl-i kitabın ilişkileri anlatılmıştır. İlk muhataplarca
doğru anlaşılan ayetler tarih perdelerinin girmesi, bağlamdan uzaklaşılması ve bazı
yorumların etkisiyle sonraki muhataplarca anlama sorunuyla karşılaşmıştır. Bu sorunun aşılması için hitap ortamının tekrar resmedilmesi, inşa edilmesi gerekmektedir. Bu konudaki ana malzemeyi esbâb-ı nüzûl ve tefsir rivayetleri oluşturmaktadır.
Ancak bu rivayetlerde farklılıklar ve çelişkiler bulunduğundan çözümün aracı olan
rivayetler sorunun bir parçasına dönüşebilmektedir. Âlimlerin işaret ettiği üzere
özellikle şahıslarla ilgili olan rivâyetlerin önemli bir kısmı gerçek esbâb-ı nüzûl değil
tefsiri tarzda yapılan esbâb-ı nüzûl açıklamalarından oluşmaktadır. Rivayetlerin bu
yönü günümüzde çok bilinmemekte ve konuyu değerlendirmede dikkate alınmamaktadır. Söz konusu rivayetlerdeki ihtilafların Kur’an-sîret diğer ifadeyle vakıaya
mutâbakat temelinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Kur’an’da Medine döneminin farklı yıllarında nazil olan ayetlerde hakikatleri gizleyen, tahrif eden Ehl-i kitaptan bazı âlimler eleştirilirken inandıkları hakikatlere bağlı kalan, İslâm’a savaş
açmayanlar da övülmüştür. Bu ayetler müfessirlerin geneli tarafından Kur’an-sîret
ilişkisi dikkate alınmadan hicrî birinci yılda iman eden Abdullah b. Selâm ve arkadaşları olarak yorumlanmıştır. Bu yorumların bazıları doğru olmakla birlikte birinci
yıldan sonra nazil olan ayetlerin Abdullah b. Selâm ve arkadaşları olarak yorumlanması Kur’an’ın muhatapları tanımlamasına, Kur’an-sîret ilişkisine uymamaktadır.
Ayrıca söz konusu yorumlar Ehl-i kitapla ilişkilerin gelişimini ve içlerinde iyilerin
varlığını da gölgelemektedir. Rivayetler ve yorumlar nüzûl süreci ve Kur’an-sîret ilişki bağlamında değerlendirildiğinde bu yaklaşımın doğru olmadığı, bu düşüncenin
dayandığı esbâb-ı nüzûl rivayetlerinin gerçek sebep değil, tefsiri açıklamalar olduğu
anlaşılmaktadır. Rivayetlerin bu perspektiften tahlil edilmesi birçok konudaki ihtilaflı görüşlerin çözümlenmesinde de olumlu katkılar sağlayacaktır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Algül, Hüseyin. “İslam Tarihi Araştırmalarında ve İslam Tarihi Dokümanlarının Değerlendirilmesinde Dikkate Değer Hususlar”. Günümüz Din Bilimleri Araştırmaları ve Problemleri Sempozyumu,(Samsun, 27-30 Haziran 1989). 81-89. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1989.
- Ali, Cevad. el-Mufassal fî târihi’l-‘arab kable’l-İslam. 10 Cilt. Bağdad: y.y. 1413/1993.
- Belâzurî, Ahmet b. Yahya. Ensâbu’l-eşrâf. Thk. Muhammed Hamidullah. 13 Cilt. Mısır: Dâru’l-Meârif, 1417/1996.
- Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahih. 2. Baskı. 8 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
- Bursevî, İsmail Hakkı. Ruhu’l-beyân, 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
- Câbirî, Muhammed Âbid. Fehmu’l-Kur’ân. 1. Baskı. 3 Cilt. Beyrut: Merkezu Dirâsati’l-Vahdeti’l-Arabiyye, 2008.
- Derveze, İzzet. Kur’an’a Göre Hz. Muhammed’in Hayatı. Trc. Mehmet Yolcu. 3 Cilt. İstanbul: Ekin Yayınları, 1998.
- Dıhlevî, Şah Veliyyullah. el-Fevzu’l-kebîr fî usûli’t-tefsîr. Dimaşk: Dâru’l-Ğavsânîli’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2008.
- Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît, thk. Âdil Ahmed Abdulmevcûd v. dğr. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1413/1993.
- Ebü’l-Leys, Nasr b. Muhammed b. Ahmed es-Semerkandî. Tefsîru’s-Semerkandî, Thk. Mahmûd Mutrihî, Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1431-1432/2010.