İBÂDÎ TEFSİRLERDE HÂRİCÎ İZLER (Himyânu’z-Zâd Örneği)

The first sect that emerged in the history of Islamic thought is the Khāridjite. The Khāridjites were divided into different subgroups by the time, and only the Ibādite sect of them has continued to exist to the present day. Nowadays, the Ibādite scholars claim that they are not a subgroup of the Khāridjites. Attafayyish is a character, in the region of Algeria, who revitalised the IIbādites again. It is crucial for the scholars who assess and evaluate the related religious sect to examine the works of Attafayyish. For this reason, a valid evaluation of the IIbādites as a subgroup of the Khāridjites is based on a reading of Attafayyish who is a reference for the subject matter. Attafayyish has three works in the field of exegesis. The first exegesis is called Himyān-al-zād ilā dār-al-ma‘ād. This work, as an IIbādite exegesis, is an exhaustive study which includes traditions, authentic or not, Isra’iliyyat in abundance and long, wearisome philological analyses. The claim which introduces the IIbādites as a moderate sect is based on a comparison of the other Khāridjite subgroups. Of course it would not be just to claim that the IIbādites are as firm, violent and restless as the other Khāridjite subgroups such as Azāriqa. But on the other hand, it is difficult to claim that they have not any relationship with the Khāridjites. In our study we have observed that the IIbādites’ interpretation of some topics such as faith-act, grave sins, denouncing someone as infidel and views about companions is parallel to the Khāridjites’ comments.

İslâm düşünce tarihinde ilk ortaya çıkan mezhep Hâricîliktir. Hâricîler zamanla farklı gruplara ayrılmış ve içlerinden sadece İbâzîler varlıklarını günümüze kadar sürdürmüşlerdir. Günümüzde İbâzî müellifler ısrarla Hâricî olmadıklarını iddia etmektedirler. Ettafeyyiş, Cezayir bölgesinde yakın dönemde İbâzî mezhebini adeta yeniden canlandıran bir karaktere sahiptir. İbâzî mezhebi hakkında mütalaa ve değerlendirme yapacak araştırmacıların Ettafeyyiş’in eserlerinden müstağni kalması mümkün değildir. Bu sebeple İbâzîlerin Hâricîliği mevzusu bu araştırmada İbâzî mezhebinde bir başvuru kaynağı sayılan Ettafeyyiş üzerinde yapılan bir okumayla ele alınacaktır. Ettafeyyiş’in sadece tefsir alanında üç eseri bulunmaktadır. Bu tefsirlerin ilki Himyânu’z-zâd ilâ dâri’l-me‘âd adlı eseridir. Himyânu’z-zâd tefsiri son derece geniş kapsamlı, rivayet ve nakledilen bilgiler konusunda müellifin çok da seçici davranmadığı, israîliyatın yoğun bir şekilde kullanıldığı, okuyucuyu usandıracak kadar filolojik tahlillerin olduğu İbâzî mezhebi eksenli bir tefsirdir. İbâzîlerin mutedil bir fırka oldukları iddiası aslında diğer Hâricî gruplara nispetledir. Onları sert, katı, tahammülsüz yapıları ve dini metinlere yaptıkları zahiri okumalarla temayüz etmiş Ezârika gibi Hâricî gruplarla bir tutmak elbette yanlıştır. Ancak bununla birlikte onların Hâricîlerden tamamen beri olduklarını iddia etmek de son derece zordur. Yapılan okumalarda özellikle iman-amel, büyük günah, tekfir ve sahâbeye yaklaşım konularında onların Hârîcî zihniyetten kurtulamadıkları müşahede edilmiştir.