Câhız’ın Mûcize Anlayışı: Tabiat Teorisi ve Âdet Anlayışı Çerçevesinde Bir İnceleme
Öz
Bu makalede ilk dönem Mu‘tezilî âlimlerinden Ebû Osman el-Câhız’ın (öl. 255/869) Allah-âlem anlayışı, âdet teorisi ve mûcize görüşü ele alınacaktır. Mûcize, Mu‘tezilî düşünürler tarafından peygamberlikle ilişkili olarak değerlendirilen bir konudur. Onlar, peygamberliğin ispatında tek delil olarak kabul ettikleri mûcizeyi Allah’ın kudreti altında bulunanlar ve insanların yapabildiği türden olmak üzere ikiye ayırırlar. Câhız bu iki türde gerçekleşen mûcizeyi âlemde Allah ve insanlar tarafından kurulmuş olan düzen ile açıklamış ve bu düzeni âdet kavramıyla ifade etmiştir.
Câhız, âdeti üçe ayırır. Bunların ilki, temelinde kümûn-zuhûr teorisinin bulunduğu ve âlemde genel işleyişin gereği oluşan genel kuralları ifade eden “kāim âdet”tir. Câhız’a göre kāim âdet, bilgi sahibi insanların farkında olduğu evrene ilişkin âdettir. Bu âdet Allah tarafından oluşturulmuş, akıllı ve bilgili insanlar nezdinde aşılması mümkün olmayan, bozulmaksızın devam eden, kesintiye uğramayan, karmaşanın olmadığı bir düzendir. Câhız, bu düzenin nesnelerde bulunan tabiatlar aracılığıyla gerçekleştiğini, herkes tarafından bilindiğini fakat nadiren gidişatına engel olan ve doğal sebeplerle açıklanamayan bir durum nedeniyle tabiatların bu düzenden ayrılabileceğini belirtir. Ona göre bu durum, nesneyi belirleyici özelliği bulunan tabiatın yaratıcı tarafından yaratıldığına, düzenlenmiş bir programa göre hareket ettiğine ve gerektiğinde yaratıcı tarafından düzeninden alıkonulduğuna delildir. Bu âdet türünde Allah’ın âleme müdahalesi yani mûcize, düzenli bir şekilde devam eden “kāim âdet”in dışına çıkılmasıyla gerçekleşir. Bunların ikincisi, herkes tarafından bilinmeyen sadece belli bir bölgede yaşayan insanların bildiği “bölgesel âdet”tir. Câhız, bu âdet türünde mûcizenin bölgedeki insanlarda bilgisi bulunan âdetin Allah tarafından ihlâl edilmesiyle meydana geldiğini belirtir. Üçüncüsü ise, insanlar tarafından oluşturulmuş olan toplumsal âdettir. O, insanların yapabildiği türden mûcizeyi toplumsal âdet ile ilişkili olarak açıklamış ve bu âdet türünde mûcizenin sarfe ile yani Allah’ın insanların güdülerine veya bilgilerine müdahalesiyle gerçekleştiğini öne sürmüştür.
Bu çalışmada Câhız’ın mûcize görüşü, fizik teorisi, âdet anlayışı ve sarfeyle birlikte ele alınmıştır.
Anahtar Kelimeler
Mu‘tezile, Tabiat teorisi, Âdet anlayışı, Mûcize, Sarfe, Câhız
Kaynakça
- Bâkıllânî, Kādî Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. Kitâbü’l-Beyân ani’l-fark beyne’l-mu‘cizât ve’l-kerâmât ve’l-hiyel ve’l-kehâneti ve’s-sihri ve’n-narencât. thk. Richard J. McCarty. Beyrut: el-Mektebetü’ş-Şarkıyye, 1377/1958.
- Bâkıllânî, Kâdî Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. Kitâbü Temhîdi’l-evâil ve telhîsi’d-delâil. thk. İmâdüddîn Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1407/1986.
- Baktır, Mehmet. “Câhız’ın Varlık ve Tabiat Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2. 2006, 237-256.
- Baktır, Mehmet. “Câhız’ın Nübüvvet Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2. 2006, 257-268.
- Bilge, Meliha. “Ebû İshak İbrâhîm b. Seyyâr en-Nazzâm’ın Mûcize Anlayışı: Nazzâm’ın Tabiat Teorisi Çerçevesinde Bir İnceleme”. KADER 18/2 (2020), 587-616.
- Câbirî, Muhammed Âbid. Arap İslâm Kültürünün Akıl Yapısı. çev. Burhan Köroğlu-Hasan Hacak-Ekrem Demirli. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2. Basım, 2000.
- Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr. ed-Delâil ve’l-i‘tibar ale’l-halk ve’t-tedbir. Beyrut: Dâru’n-Nedveti’l-İslâmiyye, 1409/1988.
- Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr. Resâilü’l-Câhız: er-Resâilü’l-Kelâmiyye. thk. Ali Ebû Mülhim. Beyrut: Dâru ve Mektebetü’l-Hilâl, 1422/2002.
- Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr. Kitâbü’l-Hayevân. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 7 Cilt. Kāhire: Mektebetu Mustafa el-Babi el-Halebi ve Evlâduhu, 2. Basım, 1385/1965.
- Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr. “Hucecü’n-nubuvve”. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 3/223-281. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1411/1991.