Alevîlik Bektâşîlik Hakkında Tartışmalı Kavramlar

In the present study, we tried to deal with the controversial concept of Alevism. Over the years, it has drawn our attention that controversial concepts have increased remarkably in various articles and studies. Especially heterodoxy, orthodoxy, syncretism, etc. It has been seen that the main concepts come to the fore as the main discussion axis in Alevism studies. However, without knowing what these concepts are, Alevism is being dragged into completely different channels with the tendency of slogans such as "Alevism is heterodoxy, Alawism is syncretism". From this point of view, the need to deal with controversial concepts that create the hidden agenda has emerged. From this point of view, we tried to deal with the main platform concepts and discussions encountered in Alevism studies. In particular, we tried to deal with the controversial concepts formed around the speculations produced by the West and that create the hidden agenda. The Ottoman Safavid rivalry attracted the attention of Europe which sought to expand its research and experience in the field. To date, incomparable literature has been produced in this field. Over time, this literature has become a reference source for modern Alevism studies. Although these studies are partially objective, the ambassadors, clerics, travelers, and researchers who wrote them could not escape the influence of the educational, cultural, and religious political perspective from which they came. This accumulation, which was transferred to the present over time, was transmitted to other generations and formed a tradition of perception. Alevism, which was condemned to vicious circles such as sectarianism, left-wing radicalism, etc., was included in the script of studies that aimed at politicization, marginalization, and conceptual distortions by separating it from the religion of Islam. But at the same time, the changes in knowledge and methods produced by each period were reflected in this literature. In this context, the research products on Alevism have formed the information infrastructure in politicization and orientation activities. This long-standing interest of the Europeans eventually allowed the emergence of new concepts and some evaluations from their own perspectives. Due to the lack of systematic theology of Alevism and its structure as a mythological theological understanding based on oral literature and traditions, no consensus could be reached on the definition. As a natural result of this, Alevism operates with the belief that it is in a race to be defined by different people and groups, and each one of them is the right one. Thus, Alevism is an emotional state where everyone can speak and even feel themselves in absolute truth. As a method, we tried to examine the leading controversial concepts with their current counterparts in a concrete way, so that they can find concrete answers in the minds of researchers. In addition, we have tried to deal with the works that set the agenda in the past and today. Thus, it will reflect the general view of the controversial concepts of Alevism. This situation of Alevism has attracted the attention of orientalist researchers (George White, Irène Mélikoff, Marcus Dressler, Hans Lucas Kieser) in the historical process, and they have shown interest in this field with political, ideological, religious, and other motives. While doing this, they preferred to use the concepts found in the history of Christianity and Judaism in the field of Alevism. These researchers have used the historical understanding and patterns of their cultures, such as Christianity and Judaism, to which they originally belonged, in interpreting Alevism. All these approaches prevent the correct perception of Alevism and lead to an environment of mental confusion and chaos. It has caused Alevism to move away from the scientific understanding it deserves.

Araştırmada Alevîlik konusunda dikkat çeken tartışmalı kavramları ele almaya çalıştık. Yıllardır çeşitli makale ve çalışmalarda tartışmalı kavramların artış gösterdiği dikkatimizi çekmiştir. Özellikle heterodoksi, ortodoksi, senkretizm vb. başlıca kavramların Alevilik çalışmalarında temel tartışma ekseni olarak öne çıktığı görülmüştür. Ancak bu kavramların ne olduğu bilinmeden “Alevilik bir heterodoksidir, Alevilik bir senkretizmdir” şeklinde sloganlaşma eğilimiyle kurulan cümleler Aleviliği bambaşka mecralara sürüklenmektedir. Bu noktadan hareketle Alevîlik araştırmalarında karşılaşılan belli başlı platform kavramları ve tartışmaları ele almaya çalıştık. Özellikle yine Batı’nın ürettiği spekülasyonlar çevresinde oluşan, gündem yaratan tartışmalı kavramların ele almaya çalıştık. Osmanlı Safevî rekabeti, Avrupa’nın ilgisini çekmiş, bu alanda araştırma ve bilgilerini arttırma yoluna gitmiştir. Hatta bu alanda bugün bile dengi olmayan bir literatür ortaya çıkmıştır. Zamanla oluşan bu literatür modern Alevilik araştırmalarında başvuru kaynağı olagelmiştir. Bu çalışmalar, kısmen objektif olsa da kaleme alan elçi, din adamı, gezgin ve araştırmacılar almış olduğu eğitim, gelmiş olduğu kültürel, dini siyasi perspektifinin etkisinden kurtulamamıştır. Zamanla günümüze aktarılan bu birikim diğer kuşaklara devredilerek bir algı geleneği oluşturmuştur. Bununla beraber her dönemin üretmiş olduğu bilgi ve metot değişimleri de eş zamanlı olarak bu literatüre yansımıştır. Bu kapsamda Alevîlik konusunda araştırma ürünleri siyasi politizasyon ve yönlendirme faaliyetlerinde bilgisel altyapını oluşturmuştur. Avrupalıların uzun zamandır devam eden bu ilgileri neticede yeni kavramların ortaya çıkmasına, kendi zaviyelerinden bazı değerlendirmeler yapmalarına imkân vermiştir. Aleviliğin sistematik bir teolojisinin olmaması, şifâhî ve geleneklere dayalı, mitolojik bir teolojik anlayış olması yapısı sebebiyle tanımlama hususunda uzlaşma sağlanamamıştır. Bunun doğal sonucu olarak Alevilik farklı kişi ve gruplarca tanımlanma yarışı içinde olmuş ve her biri kendisinin en doğru olduğu inancıyla faaliyette bulunmuştur. Böylece Alevîlik herkesin söz söyleyebildiği ve her bir şahsın kendini mutlak hakikatte hissettiği bir alan olmuştur. Yöntem olarak önde gelen tartışmalı kavramları güncel karşılıklarıyla somut bir şekilde incelemeye çalıştık, böylece araştırmacıların zihninde somut karşılık bulmasını hedefledik. Ayrıca gündemi belirleyen geçmişte ve günümüzde temayüz etmiş çalışmaları da ele almaya çalıştık. Böylece Alevilik hususunda çıkan tartışmalı kavramların genel manzarasını ortaya koymaya çalıştık. Aleviliğin içinde bulunduğu bu durum, tarihi süreçte, oryantalist (George White, Irène Mélikoff, Marcus Dressler..) araştırmacıların da dikkatinden kaçmamış, siyasi, ideolojik, dini ve diğer saiklerle bu alana ilgi göstermişlerdir. Bunu yaparken de kendi Hristiyanlık, Musevilik tarihinde karşılık bulan kavramları Alevilik alanında kullanma yolunu tercih etmişlerdir. Bu araştırmacılar köken itibariyle ait oldukları Hristiyanlık, Musevilik gibi kültürlerine ait tarihi anlayış kalıplarını Aleviliği yorumlamada yöntem edindiler. Tüm bu yaklaşımlar, Aleviliğin doğru algılanmasını engelleyerek, zihinsel karmaşa ve kaos ortamına yol açmaktadır. Aleviliğin hak ettiği bilimsel anlayıştan uzaklaşmasına sebep olmuştur.