Mütekaddimîn Dönemi Eş‘arî Kelamında İlâhî Hikmet: Hikmet Neden Salt Fayda Olarak Yorumlanamaz?

Bu makale, mütekaddimîn dönemi Eş‘arî kelamında hikmet kavramının mahiyetini ve bu kavramın ilâhî fiillere nasıl uygulandığını tartışmaktadır. Makalenin temel sorunsalı, ilâhî bir fiilin hikmetli olarak nitelendirilmesini sağlayan unsurların mahiyetidir. Kelâm ekolleri Allah’ın “hakîm” sıfatıyla nitelenmesi konusunda ittifak etseler de hikmetin tanımı ve ilâhî fiillerdeki anlamı hususunda fikir ayrılıkları yaşamışlardır. Bu bağlamda hikmet kavramına dair birbirinden farklı iki yaklaşım içerinde bulunan Eş‘ariyye ve Mu’tezile ekollerinin görüşleri Eş‘ariyye’nin Mu’tezile eleştirisi üzerinden ele alınmıştır. Eş‘arîler, Allah’ın fiillerinin hikmet çerçevesinde gerçekleştirdiğini kabul etmekle birlikte, bu hikmetin anlamını Mu‘tezile'nin ileri sürdüğü gibi salt fayda temelli olarak değil; Allah’ın irade ve ilmine mutabık olarak gerçekleşmesi şeklinde yorumlamışlardır. Ortaya koymuş oldukları görüşleri itibariyle ilâhî fiillerdeki hikmeti âleme yansıyan bir nizam çerçevesinde değerlendirmişlerdir. Eş’arîlere göre Allah’ın fiillerinin sonucu itibariyle kula yönelik birtakım faydalar söz konusu ise de Mu‘tezile’nin iddia ettiği gibi her fiilini zorunlu olarak faydayı gözeterek yapmaz. Mu‘tezile düşüncesinde adalet ilkesinin bir uzantısı olarak şekillenen, ilâhî fiilleri garaz ve illet kavramlarına bağlı olarak fayda üzerinden açıklanan hikmet yaklaşımına karşı Eş‘arîler, başta istidlâl bi’ş-şâhid ale’l-gâib yönteminin bu bağlamda geçersizliğini savunarak hüsün-kubuh ve salah-aslah problemleri üzerinden Mu‘tezileye itiraz ederler. Eş‘arî kelamcılar, ilâhî fiillerin bir amaca (garaz) yönelmiş olmasının Allah’ı ihtiyaç sahibi kılacağını ve bu durumun O’nun yüceliliği ile çelişeceğini belirtmişlerdir. Bu itibarla da ilâhî fiillerde garaz ve illet kavramları yerine irade kavramının kullanılması gerektiğini savunmuşlardır. Bu doğrultuda makale, Eş‘arîlerin irade merkezli Tanrı tasavvuru çerçevesinde, Mu’tezile’nin ilâhî fiilleri şâhid âlemden hareketle fayda odaklı sınırlandırmaya karşı sunmuş oldukları eleştiriyi ortaya koymaktadır. Ayrıca, ilâhî fiillerde fayda aramanın ya da aslah olanın yapılmasını zorunlu görmenin, Allah’ın fiillerini belirli bir ahlâkî zorunlulukla sınırlamak anlamına geleceği eleştirisi öne çıkar. Eş‘arîlerin bu bağlamda başvurduğu temel argümanları; salah-aslah tartışmaları bağlamında faydayı hikmetin ölçütü saymanın, Tanrı’nın irade ve kudretine bir tür sınırlama getirdiği yönündeki eleştiriler ele alınmıştır. Özellikle salah-aslah tartışmaları bağlamında, dünyadaki acıların, hastalıkların ve kâfirlerin yaratılması gibi olguların salt insan merkezli bir fayda anlayışıyla açıklanamayacağını; hikmetin ölçütünün fayda olarak kabul edilmesiyle, Allah’ın insanları imtihan zorluğuna tabi tutmaksızın doğrudan cennette yaratması gerektiğini savunmuşlardır. Sonuç olarak bu çalışma, Eş‘arî ekolünün hikmeti, ilâhî fiillerin değerini faydaya dayandırmaksızın, Allah’ın ezelî ilmi ve iradesiyle temellendirdiğini ve bu yönüyle hikmeti kullara yönelik faydadan bağımsız, Allah’ın fiillerinde ahlâkî veya aklî zorunluluk değil, mutlak irade ve ezelî ilmin belirleyici olduğu bir ilkeye dayandırdığını ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, Eş‘arî kelamının Tanrı tasavvurunda irade ve kudret merkezli paradigmanın belirleyiciliğini yansıtır.

This article examines the nature of the concept of ḥikma (wisdom) in the mutaqaddimūn period of Ashʿarī kalām and how this concept is applied to divine acts. The central problem of the study concerns the nature of the elements that render a divine act describable as wise. Although theological schools agree on characterizing God with the attribute of ḥakīm (wise), they have differed significantly regarding the definition of wisdom and its meaning in relation to divine actions. In this context, the views of the Ashʿarī and Muʿtazilī schools—representing two distinct approaches to the concept of wisdom—are examined through the Ashʿarī critique of Muʿtazilī thought. While the Ashʿarīs accept that God performs His acts within the framework of wisdom, they interpret this wisdom not as being grounded purely in benefit, as proposed by the Muʿtazila, but rather as conformity with God’s will and knowledge. Accordingly, they evaluate the wisdom inherent in divine acts within the framework of an order reflected in the created world. From the Ashʿarī perspective, although certain benefits for human beings may arise as a consequence of God’s acts, God does not necessarily act with the intention of benefit in every instance, as the Muʿtazila claim. Against the Muʿtazilī conception of wisdom—shaped as an extension of the principle of justice and explained through benefit by linking divine acts to purpose (gharaḍ) and cause (ʿilla)—the Ashʿarīs object primarily by challenging the validity of the method of istidlāl bi’l-shāhid ʿalā’l-ghāʾib (inferring the unseen from the seen), and by criticizing Muʿtazilī positions on the problems of ḥusn–qubḥ and ṣalāḥ–aṣlaḥ. Ashʿarī theologians argue that attributing purpose (gharaḍ) to divine acts would imply neediness on the part of God, which would contradict His transcendence. For this reason, they maintain that the concept of will (irāda), rather than purpose or cause, should be employed in explaining divine acts. Within this framework, the article elucidates the Ashʿarī critique—grounded in a will-centered conception of God—of the Muʿtazilī attempt to limit divine acts through a benefit-oriented approach derived from the observable world. It further highlights the criticism that seeking benefit in divine acts, or regarding the realization of the most beneficial (aṣlaḥ) as obligatory, amounts to restricting God’s actions by a form of moral necessity. The study examines the principal arguments advanced by the Ashʿarīs in this regard, particularly their claim that taking benefit as the criterion of wisdom within the ṣalāḥ–aṣlaḥ debate imposes a limitation on God’s will and power. Especially within the context of ṣalāḥ–aṣlaḥ discussions, Ashʿarīs argue that phenomena such as pain, illness, and the creation of unbelievers cannot be adequately explained through a purely human-centered conception of benefit. They further contend that if benefit were accepted as the sole criterion of wisdom, God would be obliged to create human beings directly in Paradise without subjecting them to the hardship of trial. In conclusion, this study demonstrates that the Ashʿarī school grounds wisdom in God’s eternal knowledge and will rather than in benefit as the measure of the value of divine acts. Accordingly, wisdom is understood as a principle independent of benefit to human beings, one in which neither moral nor rational necessity governs God’s actions, but rather absolute will and eternal knowledge. This approach reflects the determinative role of a will- and power-centered paradigm in the Ashʿarī conception of God.