Mütekaddimîn Dönemi Eş‘arî Kelamında İlâhî Hikmet: Hikmet Neden Salt Fayda Olarak Yorumlanamaz?

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 2, 441 - 470, 31.12.2025

Muhammed Bilal Gültekin

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1636319

Öz

Bu makale, mütekaddimîn dönemi Eş‘arî kelamında hikmet kavramının mahiyetini ve bu kavramın ilâhî fiillere nasıl uygulandığını tartışmaktadır. Makalenin temel sorunsalı, ilâhî bir fiilin hikmetli olarak nitelendirilmesini sağlayan unsurların mahiyetidir. Kelâm ekolleri Allah’ın “hakîm” sıfatıyla nitelenmesi konusunda ittifak etseler de hikmetin tanımı ve ilâhî fiillerdeki anlamı hususunda fikir ayrılıkları yaşamışlardır. Bu bağlamda hikmet kavramına dair birbirinden farklı iki yaklaşım içerinde bulunan Eş‘ariyye ve Mu’tezile ekollerinin görüşleri Eş‘ariyye’nin Mu’tezile eleştirisi üzerinden ele alınmıştır. Eş‘arîler, Allah’ın fiillerinin hikmet çerçevesinde gerçekleştirdiğini kabul etmekle birlikte, bu hikmetin anlamını Mu‘tezile'nin ileri sürdüğü gibi salt fayda temelli olarak değil; Allah’ın irade ve ilmine mutabık olarak gerçekleşmesi şeklinde yorumlamışlardır. Ortaya koymuş oldukları görüşleri itibariyle ilâhî fiillerdeki hikmeti âleme yansıyan bir nizam çerçevesinde değerlendirmişlerdir. Eş’arîlere göre Allah’ın fiillerinin sonucu itibariyle kula yönelik birtakım faydalar söz konusu ise de Mu‘tezile’nin iddia ettiği gibi her fiilini zorunlu olarak faydayı gözeterek yapmaz. Mu‘tezile düşüncesinde adalet ilkesinin bir uzantısı olarak şekillenen, ilâhî fiilleri garaz ve illet kavramlarına bağlı olarak fayda üzerinden açıklanan hikmet yaklaşımına karşı Eş‘arîler, başta istidlâl bi’ş-şâhid ale’l-gâib yönteminin bu bağlamda geçersizliğini savunarak hüsün-kubuh ve salah-aslah problemleri üzerinden Mu‘tezileye itiraz ederler. Eş‘arî kelamcılar, ilâhî fiillerin bir amaca (garaz) yönelmiş olmasının Allah’ı ihtiyaç sahibi kılacağını ve bu durumun O’nun yüceliliği ile çelişeceğini belirtmişlerdir. Bu itibarla da ilâhî fiillerde garaz ve illet kavramları yerine irade kavramının kullanılması gerektiğini savunmuşlardır. Bu doğrultuda makale, Eş‘arîlerin irade merkezli Tanrı tasavvuru çerçevesinde, Mu’tezile’nin ilâhî fiilleri şâhid âlemden hareketle fayda odaklı sınırlandırmaya karşı sunmuş oldukları eleştiriyi ortaya koymaktadır. Ayrıca, ilâhî fiillerde fayda aramanın ya da aslah olanın yapılmasını zorunlu görmenin, Allah’ın fiillerini belirli bir ahlâkî zorunlulukla sınırlamak anlamına geleceği eleştirisi öne çıkar. Eş‘arîlerin bu bağlamda başvurduğu temel argümanları; salah-aslah tartışmaları bağlamında faydayı hikmetin ölçütü saymanın, Tanrı’nın irade ve kudretine bir tür sınırlama getirdiği yönündeki eleştiriler ele alınmıştır. Özellikle salah-aslah tartışmaları bağlamında, dünyadaki acıların, hastalıkların ve kâfirlerin yaratılması gibi olguların salt insan merkezli bir fayda anlayışıyla açıklanamayacağını; hikmetin ölçütünün fayda olarak kabul edilmesiyle, Allah’ın insanları imtihan zorluğuna tabi tutmaksızın doğrudan cennette yaratması gerektiğini savunmuşlardır. Sonuç olarak bu çalışma, Eş‘arî ekolünün hikmeti, ilâhî fiillerin değerini faydaya dayandırmaksızın, Allah’ın ezelî ilmi ve iradesiyle temellendirdiğini ve bu yönüyle hikmeti kullara yönelik faydadan bağımsız, Allah’ın fiillerinde ahlâkî veya aklî zorunluluk değil, mutlak irade ve ezelî ilmin belirleyici olduğu bir ilkeye dayandırdığını ortaya koymaktadır. Bu yaklaşım, Eş‘arî kelamının Tanrı tasavvurunda irade ve kudret merkezli paradigmanın belirleyiciliğini yansıtır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Eş’ariyye , İlâhî fiiller , Hikmet , Fayda

Etik Beyan

Bu çalışma Prof. Dr. Yusuf Şevki YAVUZ danışmanlığında tamamlanan “Eş’arî Kelamında İlâhî Adalet ve Hikmet” başlıklı doktora tezinden üretilmiştir. (Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025).

Divine Wisdom in the Early Period of Ashʿarī Kalām: Why Cannot Wisdom Be Interpreted Merely as Utility?

Öz

This article examines the nature of the concept of ḥikma (wisdom) in the mutaqaddimūn period of Ashʿarī kalām and how this concept is applied to divine acts. The central problem of the study concerns the nature of the elements that render a divine act describable as wise. Although theological schools agree on characterizing God with the attribute of ḥakīm (wise), they have differed significantly regarding the definition of wisdom and its meaning in relation to divine actions. In this context, the views of the Ashʿarī and Muʿtazilī schools—representing two distinct approaches to the concept of wisdom—are examined through the Ashʿarī critique of Muʿtazilī thought. While the Ashʿarīs accept that God performs His acts within the framework of wisdom, they interpret this wisdom not as being grounded purely in benefit, as proposed by the Muʿtazila, but rather as conformity with God’s will and knowledge. Accordingly, they evaluate the wisdom inherent in divine acts within the framework of an order reflected in the created world. From the Ashʿarī perspective, although certain benefits for human beings may arise as a consequence of God’s acts, God does not necessarily act with the intention of benefit in every instance, as the Muʿtazila claim. Against the Muʿtazilī conception of wisdom—shaped as an extension of the principle of justice and explained through benefit by linking divine acts to purpose (gharaḍ) and cause (ʿilla)—the Ashʿarīs object primarily by challenging the validity of the method of istidlāl bi’l-shāhid ʿalā’l-ghāʾib (inferring the unseen from the seen), and by criticizing Muʿtazilī positions on the problems of ḥusn–qubḥ and ṣalāḥ–aṣlaḥ. Ashʿarī theologians argue that attributing purpose (gharaḍ) to divine acts would imply neediness on the part of God, which would contradict His transcendence. For this reason, they maintain that the concept of will (irāda), rather than purpose or cause, should be employed in explaining divine acts. Within this framework, the article elucidates the Ashʿarī critique—grounded in a will-centered conception of God—of the Muʿtazilī attempt to limit divine acts through a benefit-oriented approach derived from the observable world. It further highlights the criticism that seeking benefit in divine acts, or regarding the realization of the most beneficial (aṣlaḥ) as obligatory, amounts to restricting God’s actions by a form of moral necessity. The study examines the principal arguments advanced by the Ashʿarīs in this regard, particularly their claim that taking benefit as the criterion of wisdom within the ṣalāḥ–aṣlaḥ debate imposes a limitation on God’s will and power. Especially within the context of ṣalāḥ–aṣlaḥ discussions, Ashʿarīs argue that phenomena such as pain, illness, and the creation of unbelievers cannot be adequately explained through a purely human-centered conception of benefit. They further contend that if benefit were accepted as the sole criterion of wisdom, God would be obliged to create human beings directly in Paradise without subjecting them to the hardship of trial. In conclusion, this study demonstrates that the Ashʿarī school grounds wisdom in God’s eternal knowledge and will rather than in benefit as the measure of the value of divine acts. Accordingly, wisdom is understood as a principle independent of benefit to human beings, one in which neither moral nor rational necessity governs God’s actions, but rather absolute will and eternal knowledge. This approach reflects the determinative role of a will- and power-centered paradigm in the Ashʿarī conception of God.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Ashʿarism , Divine acts , Wisdom , Utility

Kaynakça

• Akın, Murat. “Mu’tezile’nin Aslah Teorisinde Farklılaşması”. Turkish Studies 11/7 (2016), 31-42.
• Âmidî, Seyfeddin. Ebkârü’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Ahmed Muhammed el-Mehdi. 5 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2004.
• Âmidî, Seyfeddin. Ġāyetü’l-merâm fî ʿilmi’l-kelâm. thk. Hasan Mahmud Abdullatif. Kahire: Vizaretü’l-Evkâf, 1971.
• Ay, Mahmut. “Kelam’da Adalet, Kudret ve Hikmet Bağlamında Tanrı Tasavvurları”. Eski Yeni: Anadolu İlahiyat Akademisi Araştırma Dergisi 12 (2015), 25-50.
• Aydın, Salih. İslâm Düşüncesi II Kelâm. İstanbul: Külliyat Yayınları, 2016.
• Aytepe, Mahsum. “Mu’tezile’nin Aslah Teorisi ve Basra Mu’tezile’sinin Aslah Anlayışının Tahlili”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 5/1 (2019), 85-103.
• Bağdâdî, Ebû Mânsûr Abdulkâhir b. Tahir. el-Esmâʾ ve’ṣ-ṣıfât. thk. Enes Muhammed Adnan eş-Şerfavi. 3 Cilt. Şam: Dârü’t-Takva, 2020.
• Bağdâdî, Ebû Mânsûr Abdulkâhir b. Tahir. Usûlü’d-dîn. thk. Ahmed Şemseddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiye, 2002.
• Bâḳıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. el-İnṣâf fîmâ yecibü iʿtiḳādüh ve lâ yecûzü’l-cehlü bih. thk. Muhammed Zâhid Kevseri. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas, 2000.
• Bâḳıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. Temhîdü’l-evâʾil ve telḫîsü’d-delâʾil. thk. İmadüddin Ahmed Haydar. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1987.
• Bedevî, Abdurrahman. Mezâhibü’l-islâmiyyîn. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melayin, 1997.
• Cansız, Hasan. İlahi Fiillerde Hikmet. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
• Cansız, Hasan. “Kelâmda Hikmet Teorileri ve Hikmet-İlahî Fiil İlişkisi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 53/1 (2023), 1-20. https://doi.org/10.51121/akif.2023.29
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥâḥ tâcü’l-luġa. thk. Ahmed Abdulğafur Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melayin, 1990.
• Ceylan, Ahmet. “İmâm Eş’arî’de Hüsün-Kubuh Problemi”. Uluslararası İmam Eş’arî ve Eş’arîlik Sempozyumu Bildirileri 21-23 Eylül 2014. 105-119. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2021.
• Cüveynî, İmâmü’l-Ḥaremeyn Ebü’l-Meʿālî. el-ʿAḳīdetü’n-Niẓâmiyye. thk. Muhammed Zübeydî. Beyrut: Dârü’s-Sebilü’r-Reşad - Dârü’n-Nefâis, 2003.
• Cüveynî, İmâmü’l-Ḥaremeyn Ebü’l-Meʿālî. eş-Şâmil fî uṣûli’d-dîn. thk. Ali Sami en-Neşşâr. İskenderiye: el-Mearif, 1969.
• Cüveynî, İmâmü’l-Ḥaremeyn Ebü’l-Meʿālî. Kitâbü’l-İrşâd. thk. Muhammed Yusuf Musa - Ali Abdulmunim Abdulhamid. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1950.
• Cüveynî, İmâmü’l-Ḥaremeyn Ebü’l-Meʿālî. Kitâbü’l-İrşâd - İnanç Esasları Kılavuzu. çev. A. Bülent Baloğlu, vd. Ankara: TDV Yayınları, 2016.
• Cüveynî, İmâmü’l-Ḥaremeyn Ebü’l-Meʿālî. Lümaʿu’l-edille fî ḳavâʿidi Ehli’s-sünne. thk. Fevkıyye Hüseyin Mahmûd. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1987.
• Çınar, Bayram. “Eş‘arî Ekolünde Allah Tasavvuru”. Erciyes Akademi 35/1 (31 Mart 2021), 79-110.
• Demir Bektaş, Kevser. İbnü’l-Melâhimî’nin Kelam Sisteminde Adalet İlkesi. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Durumlu, Muhammed Selim. Klasik Dönem Eş’arî Kelamında İstidlâl bi’ş-şâhid ale’l-gâib Yöntemi ve Değeri. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
• Ensârî, Ebu’l-Kâsım. el-Ğunye fi’l-kelâm. thk. Mustafa Haseneyn Abdulhadi. 2 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 2010.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasan. el-Lümaʿ fi’r-red ʿalâ ehli’z-zeyġ ve’l-bidaʿ. nşr. Hamude Gurabe. Kahire, 1975.
• Eş’arî, Ebû’l-Hasan. Eş’arî Kelâmı el-Lümaʿ fi’r-red ʿalâ ehli’z-zeyġ ve’l-bidaʿ. çev. Kılıç Aslan Mavil - Hikmet Yağlı Mavil. İstanbul: İz Yayıncılık, 2016.
• Eş’arî, Ebû’l-Hasan. İlk Dönem İslam Mezhepleri. çev. Mehmet Dalkılıç - Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
• Eş’arî, Ebû’l-Hasan. Maḳālâtü’l-islâmiyyîn ve’ḫtilâfü’l-muṣallîn. thk. Helmut Ritter. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1963.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasan. el-İbâne ʿan uṣûli’d-diyâne. thk. Abbas Sabbağ. Beyrut: Dâru’n-nefais, 1994.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehẕîbü’l-luġa. Kahire: ed-Darü’l-Mısriyye, ts.
• Fakhry, Majid. “Ahlâkî Gönüllülük İlk Cebrîler ve Eş’arîler”. çev. Fethi Kerim Kazanç. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (1997), 315-329.
• Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿayn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kūb b. Muhammed. el-Ḳāmûsü’l-muḥîṭ. Mısır: el-Heyetu’l-Mısrıyye el-âmme li’l-kitâb, 1980.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. Itikadda Orta Yol. çev. Demir, Osman. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
• Güler, İlhami. Allah’ın Ahlâkîliği Sorunu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1998.
• Gültekin, Muhammed Bilal. Klasik Dönem Eş‘arî Kelamında İlâhî Adalet ve Hikmet. İstanbul: Nida Akademi, 2025.
• Hadduri, Macid. İslam’da Adalet Kavramı. çev. Selahattin Ayaz. İstanbul: Yöneliş Yayınları, 1991.
• İbn Fûrek. Mücerredü Maḳālâti’ş-şeyḫ Ebi’l-Ḥasan el-Eşʿarî. thk. Daniel Gimaret. Beyrut: Daru’l-Meşrık, 1987.
• İbn Manzûr. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru’s-Sadr, ts.
• İbn Metteveyh. el-Mecmûʿ fi’l-muḥîṭ bi’t-teklîf. thk. Daniel Gimaret - Jean Jozef Houben. Beyrut: Daru’l-Meşrık, 1986.
• İsfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî ġarîbi’l-Ḳurʾân. Mekke: Mektebetü Nezar Mustafa el-Bâz, ts.
• İsferâyînî, Ebü’l-Muzaffer. et-Tebṣîr fi’d-dîn ve temyîzi’l-fırḳati’n-nâciye ʿani’l-fıraḳı’l-hâlikîn. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1983.
• İzmirli, İsmail Hakkı. Yeni İlm-i Kelâm. haz. Sabri Hizmetli. Ankara: Umran Yayınları, 1981.
• Kādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl. thk. Mahmud Muhammed Kasım. 20 Cilt. Dâru’l-Mısriyye li’t-telif ve’t-terceme, ts.
• Kādî Abdülcebbâr. el-Muġnî fî ebvâbi’t-tevḥîd ve’l-ʿadl. thk. Muhammed Ali en-Neccâr - Abdulhalim en-Neccâr. 20 Cilt. Dâru’l-Mısriyye li’t-telif ve’t-terceme, ts.
• Kādî Abdülcebbâr. “el-Muḫtaṣar fî uṣûli’d-dîn”. Resâʾilü’l-ʿadl ve’t-tevḥîd. thk. Muhammed İmâre. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 1988.
• Kādî Abdülcebbâr. Şerḥu’l-Uṣûli’l-ḫamse. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• Kazanç, Fethi Kerim. Gazzâlî Öncesi Ehl-i Sünnet Kelâmında Ahlâk Düşüncesi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2007.
• Kazanç, Fethi Kerim. “İlk Dönem Eş’arî Kelâm Ekolünde Ahlâkî Önermelerin Kaynağı Sorunu”. İslam Düşüncesinde Ahlâkî Önermelerin Kaynağı. ed. Eşref Altaş - Mervenur Yılmaz. İstanbul: Nobel, 2016.
• Kemalpaşazâde. Mesâilü’l-ihtilâf beyne’l-eşâ’ire ve’l-mâtürîdiyye. thk. Said Abdüllatif Fude. Amman: Darü’l-Feth, 2009.
• Kılıç, Muhammet Fatih. “İlliyet Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler Meta-fizik. ed. Ömer Türker. 3/1180-1199. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
• Korkmazgöz, Rıza. “Gazâlî’de Hüsün-Kubuh Meselesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 39 (2015), 31-60.
• Maraz, Hüseyin. Mu’tezile’de Mükâfat ve Cezayı Temellendirme Yöntemi (İstihkak Teorisi). İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İSAM Yayınları, 2014.
• Mavil, Kılıç Aslan. Mâtürîdî Düşüncede İlâhî Hikmet. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2024.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn. Tebsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Hüseyin Atay. 2 Cilt. Ankara: DİB Yayınları, 2004.
• Neşşâr, Ali Sami. Neş’etü’l-fikri’l-felsefi fi’l-İslâm. İskenderiye: Dârü’l-Maârif, ts.
• Oral, Osman. “Kelam İlminde İlahî Adalet”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 11/1 (30 Ocak 2013), 443-458.
• Oral, Osman. Mâtürîdî’nin Hikmet Anlayışı. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
• Ormsby, Eric Linn. İslam Düşüncesinde “Ilahi Adalet” (Teodise) Sorunu. çev. Metin Özdemir. Ankara: Kitâbiyat Yayınları, 2001.
• Öge, Sinan. Allah’tan Âlem’e İlâhî Fiiller. Ankara: Araştırma Yayınları, 2009.
• Özdemir, Metin. “Eş’arî Kelâm Sistemine Eleştirel Bir Yaklaşım”. Uluslararası İmam Eş’arî ve Eş’arîlik Sempozyumu. İstanbul: Beyan Yayınları, 2015.
• Özdemir, Metin. İslâm Düşüncesinde Kötülük Problemi. İstanbul: Furkan Yayınları, 2001.
• Özervarlı, M. Sait. “Hikmet (Kelâm)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/511-514. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Özler, Mevlüt. “İlâhî İsim ve Sıfatları Tesbitte Yöntem”. EKEV Akademi Dergisi 1/1 (1997), 65-79.
• Rudolph, Ulrich. “Mâtürîdî’nin Hikmet Anlayışı”. çev. Yunus Öztürk - Ersin Kabakçı. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (2018), 777-786.
• Sâbûnî, Nûreddin. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Aruçi. Beyrut: Daru İbn Hazm, 2014.
• Sâbûnî, Nûreddin. Kitâbu’l-Bidâye mine’l-Kifâye fi’l-hidâye fî usûli’d-dîn. thk. Fethullah Huleyf. Mısır: Dâru’l-Maarif, 1969.
• Sancar, Muhammed Mustafa. Eş’arî Kelâminin Değişim Süreci - İlâhî Sıfatlar Ekseninde Bir İnceleme -. İstanbul: Kitâbî, 2024.
• Shihadeh, Ayman. “Kelâmda Ahlâkî Değer Teorileri: Yeni Bir Yaklaşım”. Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı. çev. Salih Çift. ed. Sabine Schmidtke. 507-536. İstanbul: Küre Yayınları, 2020.
• Simnânî, Ebu Ca’fer Muhammed b. Ahmed. el-Beyân an usûli’l-îmân ve’l-keşf an temvîhâti ehli’t-tuğyân. thk. Abdülaziz b. Reşid el-Eyyub. Kuveyt: Darü’z-Ziya, 2014.
• Sönmez, Vecihi. Bütün Yönleriyle İslâm’da Adalet. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2018.
• Stelzer, Steffen A. J. “Ethics”. Classical Islamic Theology. ed. Tim Winter. New York: Cambridge University Press, 2008.
• Subhi, Ahmed Mahmud. el-İmâmu’l-müctehid Yahya b. Hamza ve ârâuhu’l-kelâmiyye. Şam: Menşûrâtu’l-Asri’l-Hadîs, 1990.
• Subhi, Ahmed Mahmud. fî İlmi’l-kelâm (el-Mu’tezile). Beyrut: Dârü’n-Nehdati’l-Arabiyye, 1985.
• Şehristânî, Abdilkerîm. el-Milel ve’n-niḥal. thk. Emir Ali Menhâ, Ali Hasan Fâgur. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1993.
• Şehristânî, Abdilkerîm. Nihâyetü’l-iḳdâm fî ʿilmi’l-kelâm. Kahire: Mektebetu’s-sekafetu’d-diniyye, 2009.
• Tehânevî. Keşşâfü istilâhâti̇’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dehrouj. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1996.
• Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelam Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2013.
• Türker, Ömer. Allah’ın Hikmetinden Sual Olunur mu? İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
• Türker, Ömer. “İlâhî Fiillerin Nedenliliği Sorunu: Gazzâlî’nin Meseleye Yaklaşımı ve Katkısı”. İslâm Araştırmaları Dergisi 17 (2017), 1-24.
• Yağlı Mavil, Hikmet. “Eş’arî ve Eş’arîlikte Hikmet Kavramı”. İslâm Düşünce Geleneğinde Hikmet. ed. Ferhat Gökçe - Halil İbrahim Doğan. 156-185. Ankara: TDV Yayınları, 2024.
• Yavuz, Salih Sabri. İlahî Hikmet. Rize: STS, 2011.