Mâtürîdî’nin Ulûhiyyet Konularında Kâ‘bî’ye Yönelik Eleştirilerinin Analizi

Ehl-i Sünnet’in önemli isimlerinden olan İmam Mâtürîdî gerek günümüze ulaşmayan risaleleri gerek Te'vîlâtü’l-Kur'ân ve Kitâbü’t-Tevhîd’inde başta Mu‘tezile olmak üzere İslâm’ın içinden ve dışından pek çok gruba eleştiriler yöneltmiş, aklî ve naklî delillerle bunları nakzetmeye çalışmıştır. Buna karşılık eserinin birçok yerinde eleştiri kurallarını aşan ifadelere yer verdiği de görülmektedir. Fakat eleştirinin belirli bir üslûp ve kurallara göre yapılması gerekmektedir. Zira hakikati ortaya çıkarma aracı olarak “eleştiri”, hem eleştirenin hem de eleştirilenin düşüncelerine katkı sağlayan oldukça değerli bir ilmî çalışma olup, kurallarına uygun, aşırıya kaçmayan, muhataba değil düşünceye yönelik her türlü eleştiri kıymete değerdir. İyi niyet ve samimiyetle, ilmî bir çerçevede yapılan eleştiriler ilim yolculuğunda bir zenginlik olup, ilmî üretimin de bir gereğidir. Zira eleştirinin başlıca amacı yanlış bilginin tashihi ve eleştiri konusunun ilmî bakımdan değerini ortaya koymaktır. Ancak bu amacın gerçekleşmesi için eleştirilerin bazı kurallara uygun olması gerekir. İlk olarak eleştiri İslâmî ahlâk kuralları çerçevesinde yapılmalıdır. Bu bağlamda eleştirmenin muhatabı incitmeyen bir dili tercih etmesi, şahsı değil eleştiri konusunu hedef alması beklenir. Eleştiri konusunun hassas olduğu durumlarda bazen sert bir dil kullanılabilirse de bu hakarete varan, tekfir edici bir üslûp olmamalıdır. Dolayısıyla eleştiri esere ya da düşünceye yönelik olmalı, muhatabın şahsını hedef alan ifadelerden kaçınılmalıdır. Eleştiri kültürüne kelâm ilmi açısından baktığımızda daha ilk dönemlerden âlimlerin bir fikre, düşünce ya da inanç sistemine karşı cevap vermek, onları eleştirmek amacıyla “Kitâbü’r-Redd ʿalâ… Kitâb ʿalâ… Naḳżu Kitâbi… Kitâbü’n-Naḳż ʿalâ…” şeklinde isimlendirilen pek çok eser kaleme aldığı, ayrıca kelâmî eserlerin içinde de eleştiri mahiyetinde başlıklar açtığı görülmektedir. Bu eserlerde âlimler karşıt görüşlere yönelik eleştirilerini cedelî bir tarzda dile getirmiş, düşüncelerin eksik ve yanlış yönlerini, doğurduğu sonuçların sakıncalarını, delillerinin mantıkî tutarsızlıklarını ortaya koymaya çalışmış ve eleştirdikleri düşüncelerin nasıl düzeltileceğini, alternatifinin ne olduğunu çeşitli kelâmî yöntemlerle izah etmişlerdir. Bununla birlikte eleştirdikleri düşüncelerin, sahibini dinden çıkarabileceğinden hareketle bazen aşırıya kaçan, tekfirci bir üslûp benimsedikleri, bazen mezhep taassubuna yenilerek hakarete varan ifadeler kullandıkları, bazen de eksik ya da hatalı bilgilerden hareketle yanlış tespitlere ulaştıkları da bir gerçektir. Bu çalışma bunun bir örneği olarak Mâtürîdî’nin Kitâbü’t-Tevhîd’de Kâ‘bî’ye yönelik eleştirilerini tetkik etmeyi amaçlamaktadır. Bunun için ilk olarak Mâtürîdî’nin eleştirilerinde hangi kelâmî yöntemleri kullandığı tespit edilmiş, sonrasında ulûhiyyet bahislerinde Kâ‘bî’ye yönelik eleştirilerinin ilmî yönden değeri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Imam Māturīdī, one of the important figures of the Sunni tradition, directed his criticisms at many groups both within and outside Islam, primarily the Mu‘tazila, both in his treatises that have not survived to the present day and in his works Taʼwīlāt al-Qurʼān and Kitāb al-Tawḥīd. He attempted to refute them with rational and textual evidence. However, it is evident that his work contains expressions that exceed the rules of criticism in many places. Criticism must be carried out according to certain styles and rules. For “criticism,” as a means of revealing the truth, is a highly valuable scholarly endeavor that contributes to the thoughts of both the critic and the criticized. Any criticism that adheres to the rules, does not go to extremes, and is directed at the idea rather than the addressee is valuable. Criticism made with good intentions and sincerity within an academic framework is an asset in the journey of knowledge and is also a requirement of academic production. This is because the main purpose of criticism is to correct misinformation and reveal the academic value of the subject of criticism. However, for this purpose to be achieved, criticism must comply with certain rules. First, criticism should be made within the framework of Islamic moral rules. In this context, the critic is expected to choose language that does not hurt the addressee and to target the subject of criticism, not the person. Although harsh language may sometimes be used when the subject of criticism is sensitive, it should not be insulting or blasphemous. Therefore, criticism should be directed at the work or idea, and expressions targeting the addressee's person should be avoided. When we look at the culture of criticism from the perspective of the science of kalam, we see that from the earliest periods, scholars wrote many works titled “Kitāb al-Redd ʿalā... Kitāb ʿalā... Naḳżu Kitābi... Kitâbü’n-Naḳż ʿalâ…" to respond to and criticize an idea, thought, or belief system, and that they also included titles of a critical nature within their theological works. In these works, scholars expressed their criticisms of opposing views in a polemical style, attempting to reveal the shortcomings and errors of the ideas, the drawbacks of their consequences, and the logical inconsistencies of their arguments. They explained how the ideas they criticized could be corrected and what the alternatives were using various theological methods. However, it is also true that, proceeding from the assumption that the ideas they criticized could lead their proponents away from religion, they sometimes adopted an excessive, takfirist style, sometimes succumbing to sectarian fanaticism and using insulting language, and sometimes reaching erroneous conclusions based on incomplete or incorrect information. This study aims to examine Mâtürîdî's criticisms of al-Kaʻbī in Kitâbü’t-Tevhîd as an example of this. To this end, it first identifies the theological methods used in Mâtürîdî's criticisms and then attempts to determine the scientific value of his criticisms of Kâ‘bî in matters of divinity.