Osman Hulûsi Efendi’nin Dîvân Adlı Eserinde Allah’ın İlim, İrade ve Kudreti Çerçevesinde Kelâmî Meseleler

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 2, 640 - 668, 31.12.2025

Yusuf Kenan Atılgan

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1739976

Öz

Osman Hulûsi Efendi XX. yüzyıla damga vuran tasavvufî Türk edebiyatı şairlerindendir. Dini, tasavvufi ve ahlâkî temaları işlediği “Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî” ve “Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî” gibi eserleri vardır. O, Allah’a karşı duyduğu muhabbeti, Dîvan edebiyatı içerisinde değerlendirilen şiirleriyle ortaya koymuştur. Dîvan edebiyatı sona erse de bu geleneği devam ettiren son temsilcilerden biri olarak kabul edilir. Bu nedenle şiirlerinde ele aldığı konular önem arz etmektedir. Tasavvufî yaşantıyı hayatının merkezine almış olması, onu, sûfîlerin nazarında ahlâkî olgunluğu ile ön plana çıkan bir mürşid-i kâmil haline getirmiştir. İnanç ve fikirlerini yansıttığı şiirlerinde pek çok dini kavramı da işlemiştir. Bu kavramların çoğunluğu tasavvuf ilminin alanına girerken bazıları da kelam ilmini ilgilendirmektedir. İslam düşüncesinin gönül boyutuyla doğrudan ilgili iki ilmî alan olan tasavvuf ve kelamın birçok ortak kavramı bulunmaktadır. Şair, Dîvân’ında bu kavramlardan yaratılış, rûh üflenmesi, Adem’e secde, insana eşyanın esmâsının öğretilmesi, ilk yaratılan şey, bezm-i elest ve Allah’ın ilmi gibi konuları ele almıştır. Allah’ın ilmi ile alakalı ve doğrudan tasavvuf ilminin kavramlarından olan ancak kelam ilminde dolaylı olarak yer verilen İlm-i ledün, Hızır ve Rûhulkudüs gibi çok sayıda tartışmalı konuya da yer vermiştir. Ayrıca, bu kavramlar ile onun tasavvufi görüşleri arasındaki ilişki de ortaya konmuştur. Bu çalışmada Osman Hulûsi Efendi’nin Dîvân’ında geçen ilgili konular çerçevesinde tasavvuf ve kelam ilimlerinin bilgi ve bilginin kaynakları olarak kabul edilen temel esasları karşılaştırılacak, her iki disiplinin metodolojileri ana hatlarıyla irdelenecek, ortak kullanılan fakat farklı yorumlanan kavramlar ele alınacak, farklılığın boyutları tespit edilmeye ve teolojik etkileri ortaya konmaya çalışılacaktır. Çünkü eserdeki (Dîvân) bazı ayet yorumları ve kavramlar kelam ilmi açısından dikkat çekicidir. Çalışmadan elde edilen sonuçlara göre farklılığın temel sebebi, her iki ilmin bilgi kaynağı olarak benimsediği ilkelerin farklı oluşudur. Bu nedenle bazı kavramların anlam aralığı her iki disiplinde de aynı iken bazı kavramlara farklı anlamlar yüklendiği görülmüştür. Sonuç olarak, Osman Hulûsi Efendi’nin şiirlerindeki kavramlar kelam ilmiyle birçok noktada örtüşse de kelam ve tasavvuf arasındaki epistemolojik farkları ortaya koymaktadır. Kelam ilmi; akıl, duyular ve haberi bilginin kaynakları olarak kabul ederken tasavvuf ilmi; ilham, sezgi, keşf ve müşâhedeyi bilgi kaynakları olarak kabul etmiştir. Dîvân’da yer alan konular Hulûsi Efendi tarafından Kur’an ve hadislerin rûhuna aykırı düşmeden, tasavvufî bir hassasiyetle şiirleştirmiştir. Çalışma, onun edebî ve düşünsel mirasını kelam ilmi bağlamında anlamaya katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Tasavvuf , Şiir , Kavram , Bilgi , Bezm-i elest , Rûh

Theological Issues in Osman Hulusi Efendi’s Divan within the Framework of God’s Knowledge, Will and Power

Öz

Osman Hulûsi Efendi is one of the leading Sufi poets of Turkish literature who left a profound mark on the 20th century. He authored works such as Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî and Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî, which explore religious, mystical, and ethical themes. His poetry, which falls within the tradition of Dîvân literature, serves as an expression of his deep love for God. Although the era of classical Dîvân literature has come to an end, he is regarded as one of its final torchbearers who sustained the tradition. Therefore, the themes he addresses in his poetry are of particular significance. His commitment to a life shaped by Sufism elevated him, in the eyes of the Sufi community, to the status of a Murshid-i kāmil -a spiritually perfected guide known for his moral excellence. In his poetry, which reflects his beliefs and spiritual vision, he engages with numerous religious concepts. While most of these belong to the field of Sufism, some also pertain to the science of Islamic theology (ʿIlm al-Kalām). Sufism and Kalām, two disciplines deeply connected to the spiritual and intellectual dimensions of Islamic thought, share a number of core concepts. In his Dîvân, Hulûsi Efendi deals with themes such as creation, the breathing of the soul, the prostration before Adam, the teaching of the names of things to humanity, the first created being, the Bezm-i Elest (Pre-Eternal Covenant), and the knowledge of God. He also addresses several contested topics -such as ʿilm al-ladunnī (divine esoteric knowledge), al-Khiḍr, and Rūḥ al-Qudus- which are more directly associated with Sufism but also receive indirect treatment in Kalām. Moreover, the relationship between these concepts and Hulûsi Efendi’s Sufi worldview is also revealed in his poetry. This study aims to compare the foundational epistemological principles of Sufism and Kalām in light of the aforementioned themes found in Osman Hulûsi Efendi’s Dîvân. It outlines the basic methodologies of both disciplines, explores shared concepts that are interpreted differently, identifies the dimensions of divergence, and seeks to uncover the theological implications of these differences. Certain Qur'anic interpretations and conceptual discussions in these works are especially noteworthy from a theological perspective. According to the findings of this study, the root cause of the differences lies in the varying epistemological foundations that each discipline adopts. Thus, while some concepts share similar meanings across both traditions, others are assigned distinct interpretations. In conclusion, although many of the concepts in Hulûsi Efendi’s poetry overlap with theological discourse, they simultaneously highlight the epistemological distinctions between Kalām and Sufism. While Kalām recognizes reason, sensory perception, and transmitted reports (naql) as valid sources of knowledge, Sufism emphasizes inspiration (ilhām), intuition (dhawq), unveiling (kashf), and direct spiritual witnessing (mushāhada) as its epistemic foundations. The themes presented in the Dîvân are poetically rendered by Hulûsi Efendi with a Sufi sensitivity, without deviating from the spirit of the Qur'an and Hadith. This study contributes to a deeper understanding of his literary and intellectual legacy within the framework of Islamic theology.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Sufism , Poetry , Concept , Knowledge , Bezm-i elest , Soul

Kaynakça

• Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfü’l-ḫafâʾ. thk. Abdulhamîd b. Yûsuf Hindâvî. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Mısriyye, 2000.
• Afîfî, Ebü’l-Alâ. Tasavvuf İslam’da Manevi Devrim. çev. H. İbrahim Kaçar - Murat Sülün. İstanbul: Risale Yayınları, 1996.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh eş-Şeybânî. Müsned. çev. İshak Doğan. 9 Cilt. İstanbul: Beka Yayınları, 2024.
• Albayrak, Halis. Kur’an’da İnsan-Gayb İlişkisi. İstanbul: Şule Yayınları, 1996.
• Arslan, Hulusi. “Osman Hulûsi Ateş’in Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri ve Din Anlayışı”. Uluslararası Geçmişten Günümüze Malatyalı İlim ve Fikir İnsanları Sempozyumu, ed. Nusret Akpolat vd. I/265-285. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
• Aslan, Abdülgaffar. Kur’an’da Vahiy. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2000.
• Ateş, Es-Seyyid Osman Hulûsi. Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî. haz. Mehmet Akkuş - Ali Yılmaz. İstanbul: Nasihat Yayınları, 2. Baskı, 2006.
• Ateş, Osman Hulûsi. Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî. İstanbul: Nasihat Yayınları, 4. Baskı, 2013.
• Ateş, Zeynep Şenda. Osman Hulusi Ateş ve Seyr u Sülûk metodu. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Atılgan, Yusuf Kenan. Kelam’ın Terimleştirdiği Kur’an Kavramları -Nübüvvet Bağlamında-. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
• Aydın, İbrahim Hakkı. “Kenz-i Mahfî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/258-259. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Ayık, Recep. Dîvân-ı Hulûsî-i Darendevî’de Dînî Tasavvufî Muhtevâ. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Bâkıllânî, Ebû Bekir Muhammed b. Tayyib. el-İnsâf fî-mâ yecibu iʿtiqāduhu. nşr. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1949.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. Sahîh-i Buhârî. çev. Mehmed Sofuoğlu. 16 Cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1987.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 7. Baskı, 2020.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbü’l-İrşâd. çev. Adnan Bülent Baloğlu vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016.
• Çınar, Mahmut. Tarihten Günümüze Tartışmalı İnanç Meseleleri II. ed. Mehmet Bulğen - İsmail Taşpınar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Çiçek, Yakup. “Türk Şiirinde Tasavvuf ve Divan-ı Hulusi Darendevi”, Somuncu Baba ve Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Sempozyumu Tebliğleri. 237-254. Ankara: es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı Yayınları, 1997.
• Demir, Hamit. Osman Hulûsî Efendi, hayatı, eserleri ve tasavvuf anlayışı. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
• Demir, Hamit. “Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî’de Tasavvufî Bir Terbiye Metodu Olarak Nazar: Bakmak, Yakmak, Yıkmak ve Yapmak”. Sufiyye 17 (2024), 35-58.
• Demirci, Mehmet. “Nûr-i Muhammedî”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1983), 239-258.
• Demirci, Mehmet. “Hakîkat-i Muhammediyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/179-180. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Dumlu, Ömer. “Suhuf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/477-478. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Düzgün, Şaban Ali. Nesefî ve İslam Filozoflarına Göre Allah-Âlem İlişkisi. Ankara: Otto Yayınları, 2. Baskı, 2021.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as. Sünen-i Ebî Dâvûd. çev. İbrahim Koçaşlı. 5 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2008.
• Erkaya, Mahmud Esad. Kur’an Kaynaklı Tasavvuf Kavramları. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
• Gazzâlî, Muhammed b. Ahmed. İhyâü Ulûmi’d-Dîn. çev. Mustafa Çağrıcı. 4 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
• Gazzâlî, Muhammed b. Ahmed. Ledün Risalesi. çev. S. Özburun - Y. Ö. Özburun. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2004.
• Gazzâlî, Muhammed b. Ahmed. el-Münkız mine’d-dalâl. çev. Şemsettin Yeltekin. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, 2023.
• Güdekli, Hayrettin Nebi. “Bilgi”, Sistematik Kelam. ed. İbrahim Aslan vd. İstanbul: Fikir Yayınları, 2024.
• Gündüz, İrfan. “Darendeli Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Hazretleri”. Somuncu Baba ve Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Sempozyumu Tebliğleri. 29-40. Ankara: es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı Yayınları, 1997.
• Hâkim, Ebû Abdullah en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ʿale’ṣ-Ṣaḥîḥayn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
• Hatiboğlu, Mehmed Said. Hz. Peygamber ve Kur’an Dışı Vahiy. Ankara: Otto Yayınları, 6. Baskı, 2017.
• İbnu Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân Ahmed el-Büstî. Ṣaḥîḥu İbn Ḥibbân. trt: Ali b. Balban. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Baskı, 1997.
• İbnü’l- Arabî, Muhyiddin. Fütûhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. 18 Cilt. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2024.
• İzmirli, Betül. Tasavvufta Tipoloji. Ankara: Araştırma Yayınları, 2019.
• Karadaş, Cağfer. “Birleşen ve Ayrışan Yönleriyle Kelâm İlminin Usûl-i Fıkıh, Tasavvuf ve İslâm Felsefesi ile Olan İlişkisi”. İslâm Düşüncesinin Kurucu Unsurları: Usûl-i Fıkıh, Kelâm, Tasavvuf ve İslâm Felsefesi -Tartışmalı İlmî İhtisas Toplantısı-. 19-67. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2016.
• Karadaş Cağfer. Muhyiddîn İbn Arabî ve Düşünce Dünyası. Ankara: Otto Yayınları, 2018.
• Karaşahin, Hakkı. Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi'nin tasavvufi görüşleri ve Halidi cemaati. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
• Kastalanî, Ahmed b. Muhammed. Mevahibi Ledünniyye. çev. H. Rahmi Yananlı. 2 Cilt. İstanbul: Divan Yayınları, 2008.
• Koca, Ferhat. “İslâm Düşüncesinin Kurucu Unsuru Olarak Usûl-i Fıkhın Kelam, İslâm Felsefesi ve Tasavvufla İlşkisi”. İslâm Düşüncesinin Kurucu Unsurları: Usûl-i Fıkıh, Kelâm, Tasavvuf ve İslâm Felsefesi -Tartışmalı İlmî İhtisas Toplantısı-. 167-281. İstanbul: Üsküdar Belediyesi Yayınları, 2016.
• Konevî, Sadreddin. Kırk Hadis (Tasavvufi Yorumlarıyla). çev. Harun Ünal. İstanbul: Vahdet Yayınları, 1984.
• Kur’ân Yolu. Erişim 16 Nisan 2018. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Küçük, Hülya. Tasavvufa Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 2011.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. thk. Ahmed Vanlıoğlu. 17 Cilt. İstanbul: Dârü’l-Mîzân, 2005.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. çev. Mehmed Sofuoğlu. 8 Cilt. İstanbul: İrfan Yayınları, 1988.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Mu‘temid. Tebṣıratü’l-edille. nşr. Claude Salame. 2 Cilt. Dımaşk: Institut Français de Damas, 1990.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Mâtürîdî Kelâmı. çev. Yusuf Arıkaner. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
• Öge, Sinan. “Fıtratın Mîsâkı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2004), 243-263.
• Özkes, İhsan. Es-Seyyid Osman Hulûsî Efendi Hayatı ve Eserleri. İstanbul: Es-Seyyid Osman Hulûsî Efendi Vakfı Yayınları, 1991.
• Özköse, Kadir. Darendeli Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi (k.s)’nin Tasavvuf Anlayışı. İstanbul: Nasihat Yayınları, 2022.
• Özşenel, Mehmet. “İlk Yaratılan Varlık Konusundaki Rivayetler”. Dîvân: İlmî Araştırmalar 3/4 (1998), 171-189.
• Öztoprak, Nihat. 20. Yüzyıl Mutasavvıf Dîvân Şâiri Seyyid Osman Hulûsî Efendi Dîvânı (İnceleme-Metin-Nesre Çeviri) I-IV. İstanbul: Nasihat Yayınları, 2020.
• Palakoğlu, İsmail. Gönüller Sultanı es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi. Ankara: Somuncu Baba Araştırma ve Kültür Merkezi Yayınları, 2004.
• Palakoğlu, İsmail. Çağımız mutasavvuflarından Es-Seyyid Osman Hulusi Ateş'in hayatı, eserleri ve tasavvuf anlayışı. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
• Pezdevî, Ebû Yusr Muhammed. Ehli Sünnet Akaidi. çev. Şerafeddin Gölcük. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 3. Baskı, 1994.
• Râzî, Fahreddin. Mefâtîhü’l-gayb. thk. İbrahîm Şemsuddîn - Ahmed Şemsuddîn. 32 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2013.
• Sabûnî, Muhammed Ali. Safvetü’t-Tefâsîr. çev. Sadreddin Gümüş - Nedim Yılmaz. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
• Semerkandî, Ebû Seleme. Mâtürîdîliğin Temel İnanç İlkeleri. çev. A. Saim Kılavuz. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
• Serdar, Murat - Işık, Harun. Kelâma Giriş ve Kelâmda Ana Konular. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2024.
• Şimşirgil, Ahmet. Asırlara Hitabeden Âlim Es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi I-II. Ankara: Nasihat Yayınları, 2015.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiü’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Beyrut: Dârü Hicr, 2001.
• Tahralı, Mustafa. “Osman Hulûsi Efendi’nin Divan’ında Bir Gezinti”. Somuncu Baba ve Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Sempozyumu Tebliğleri. 51-62. İstanbul: es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı Yayınları, 1991.
• Taşpınar, İsmail. Tarihten Günümüze Tartışmalı İnanç Meseleleri II. ed. Mehmet Bulğen - İsmail Taşpınar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünen-i Tirmizî. drl. Abdullah Parlıyan. Konya: Konya Kitapçılık, 2007.
• Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelâm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İsam Yayınları, 2. Baskı, 2010.
• Tûsî, Ebû Nasr Serrâc. el-Lüma‘- İslam Tasavvufu. çev. H. Kamil Yılmaz. İstanbul: Altınoluk Yayınları, 1999.
• Uludağ, Süleyman. “Ledün”, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2016.
• Uludağ, Süleyman. Temel Tasavvufi Kavramlar. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
• Uysal, Muhittin. Tasavvuf Kültüründe Hadis. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
• Vehbi Efendi, Konyalı Mehmed. Akaid-i Hayriyye. sad., Resul Öztürk. Konya: Eğitim Yayınevi, 2018.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Kalem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/243-245. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Vahiy”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/440-443. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Yekbaş, Hakan vd. Dîvân-ı Hulûsî-i Darendevî’den Şerhler. İstanbul: Nasihat Yayınları, 2012.
• Yıldırım, Ahmet. “İlk Yaratılan Varlık Bağlamında Hadislerde Yaratılış Problemi”. Tabula Rasa: Felsefe-Teoloji 3/8 (2003), 163-180.
• Yılmaz, H. Kamil. “Menkıbe ve Kaynaklara Göre Somuncu Baba'nın Tasavvuf Neşvesi ve Tarikatı”. Somuncu Baba ve es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Sempozyumu Tebliğleri. 85-92. Ankara: es-Seyyid Osman Hulûsi Efendi Vakfı Yayınları, 1992.
• Zemahşeri, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf. thk. Ş. Adil Ahmed Abdülmevcûd. 6 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykan, 1998.