Osman Hulûsi Efendi’nin Dîvân Adlı Eserinde Allah’ın İlim, İrade ve Kudreti Çerçevesinde Kelâmî Meseleler

Osman Hulûsi Efendi XX. yüzyıla damga vuran tasavvufî Türk edebiyatı şairlerindendir. Dini, tasavvufi ve ahlâkî temaları işlediği “Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî” ve “Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî” gibi eserleri vardır. O, Allah’a karşı duyduğu muhabbeti, Dîvan edebiyatı içerisinde değerlendirilen şiirleriyle ortaya koymuştur. Dîvan edebiyatı sona erse de bu geleneği devam ettiren son temsilcilerden biri olarak kabul edilir. Bu nedenle şiirlerinde ele aldığı konular önem arz etmektedir. Tasavvufî yaşantıyı hayatının merkezine almış olması, onu, sûfîlerin nazarında ahlâkî olgunluğu ile ön plana çıkan bir mürşid-i kâmil haline getirmiştir. İnanç ve fikirlerini yansıttığı şiirlerinde pek çok dini kavramı da işlemiştir. Bu kavramların çoğunluğu tasavvuf ilminin alanına girerken bazıları da kelam ilmini ilgilendirmektedir. İslam düşüncesinin gönül boyutuyla doğrudan ilgili iki ilmî alan olan tasavvuf ve kelamın birçok ortak kavramı bulunmaktadır. Şair, Dîvân’ında bu kavramlardan yaratılış, rûh üflenmesi, Adem’e secde, insana eşyanın esmâsının öğretilmesi, ilk yaratılan şey, bezm-i elest ve Allah’ın ilmi gibi konuları ele almıştır. Allah’ın ilmi ile alakalı ve doğrudan tasavvuf ilminin kavramlarından olan ancak kelam ilminde dolaylı olarak yer verilen İlm-i ledün, Hızır ve Rûhulkudüs gibi çok sayıda tartışmalı konuya da yer vermiştir. Ayrıca, bu kavramlar ile onun tasavvufi görüşleri arasındaki ilişki de ortaya konmuştur. Bu çalışmada Osman Hulûsi Efendi’nin Dîvân’ında geçen ilgili konular çerçevesinde tasavvuf ve kelam ilimlerinin bilgi ve bilginin kaynakları olarak kabul edilen temel esasları karşılaştırılacak, her iki disiplinin metodolojileri ana hatlarıyla irdelenecek, ortak kullanılan fakat farklı yorumlanan kavramlar ele alınacak, farklılığın boyutları tespit edilmeye ve teolojik etkileri ortaya konmaya çalışılacaktır. Çünkü eserdeki (Dîvân) bazı ayet yorumları ve kavramlar kelam ilmi açısından dikkat çekicidir. Çalışmadan elde edilen sonuçlara göre farklılığın temel sebebi, her iki ilmin bilgi kaynağı olarak benimsediği ilkelerin farklı oluşudur. Bu nedenle bazı kavramların anlam aralığı her iki disiplinde de aynı iken bazı kavramlara farklı anlamlar yüklendiği görülmüştür. Sonuç olarak, Osman Hulûsi Efendi’nin şiirlerindeki kavramlar kelam ilmiyle birçok noktada örtüşse de kelam ve tasavvuf arasındaki epistemolojik farkları ortaya koymaktadır. Kelam ilmi; akıl, duyular ve haberi bilginin kaynakları olarak kabul ederken tasavvuf ilmi; ilham, sezgi, keşf ve müşâhedeyi bilgi kaynakları olarak kabul etmiştir. Dîvân’da yer alan konular Hulûsi Efendi tarafından Kur’an ve hadislerin rûhuna aykırı düşmeden, tasavvufî bir hassasiyetle şiirleştirmiştir. Çalışma, onun edebî ve düşünsel mirasını kelam ilmi bağlamında anlamaya katkı sunmaktadır.

Osman Hulûsi Efendi is one of the leading Sufi poets of Turkish literature who left a profound mark on the 20th century. He authored works such as Dîvân-ı Hulûsî-i Dârendevî and Mektûbât-ı Hulûsî-i Dârendevî, which explore religious, mystical, and ethical themes. His poetry, which falls within the tradition of Dîvân literature, serves as an expression of his deep love for God. Although the era of classical Dîvân literature has come to an end, he is regarded as one of its final torchbearers who sustained the tradition. Therefore, the themes he addresses in his poetry are of particular significance. His commitment to a life shaped by Sufism elevated him, in the eyes of the Sufi community, to the status of a Murshid-i kāmil -a spiritually perfected guide known for his moral excellence. In his poetry, which reflects his beliefs and spiritual vision, he engages with numerous religious concepts. While most of these belong to the field of Sufism, some also pertain to the science of Islamic theology (ʿIlm al-Kalām). Sufism and Kalām, two disciplines deeply connected to the spiritual and intellectual dimensions of Islamic thought, share a number of core concepts. In his Dîvân, Hulûsi Efendi deals with themes such as creation, the breathing of the soul, the prostration before Adam, the teaching of the names of things to humanity, the first created being, the Bezm-i Elest (Pre-Eternal Covenant), and the knowledge of God. He also addresses several contested topics -such as ʿilm al-ladunnī (divine esoteric knowledge), al-Khiḍr, and Rūḥ al-Qudus- which are more directly associated with Sufism but also receive indirect treatment in Kalām. Moreover, the relationship between these concepts and Hulûsi Efendi’s Sufi worldview is also revealed in his poetry. This study aims to compare the foundational epistemological principles of Sufism and Kalām in light of the aforementioned themes found in Osman Hulûsi Efendi’s Dîvân. It outlines the basic methodologies of both disciplines, explores shared concepts that are interpreted differently, identifies the dimensions of divergence, and seeks to uncover the theological implications of these differences. Certain Qur'anic interpretations and conceptual discussions in these works are especially noteworthy from a theological perspective. According to the findings of this study, the root cause of the differences lies in the varying epistemological foundations that each discipline adopts. Thus, while some concepts share similar meanings across both traditions, others are assigned distinct interpretations. In conclusion, although many of the concepts in Hulûsi Efendi’s poetry overlap with theological discourse, they simultaneously highlight the epistemological distinctions between Kalām and Sufism. While Kalām recognizes reason, sensory perception, and transmitted reports (naql) as valid sources of knowledge, Sufism emphasizes inspiration (ilhām), intuition (dhawq), unveiling (kashf), and direct spiritual witnessing (mushāhada) as its epistemic foundations. The themes presented in the Dîvân are poetically rendered by Hulûsi Efendi with a Sufi sensitivity, without deviating from the spirit of the Qur'an and Hadith. This study contributes to a deeper understanding of his literary and intellectual legacy within the framework of Islamic theology.