İlahi Kudret, Beşerî Seçim: Taberî’ye Göre Hidâyet ve Dalâletin Anatomisi

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 2, 550 - 575, 31.12.2025

Raci Tanrıkulu

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1740966

Öz

Hidâyet ve dalâlet konusu, kelâm düşüncesinde kader bağlamında Allah’ın iradesi ve insan hürriyeti ile ilişkili olarak erken dönemden itibaren tartışılagelmiştir. Şüphesiz bu konu irade probleminin bir uzantısı olarak âlimlerin üzerinde ihtilaf ettikleri önemli bir husustur. Kelâm sisteminde hidâyet-dalâlet konusu genel itibariyle cebrî, kaderî ve kesbî olmak üzere üç farklı şekilde yorumlanmıştır. Bilindiği üzere bu yorum farklılıkları, ontolojik olarak tamamen farklı iki iradenin etkinlik alanları ile ilgilidir: Allah ve insan iradesi. Kelâm tarihi boyunca bu konuda yapılan tartışmalar, ortaya çıkan ihtilaflar, konu hakkında ileri sürülen çözüm-görüşler hidâyet ve dalâlette Allah ve insanın belirleyiciliği ele alınmıştır. Bir problem olarak bu konu modern insanın da önemli çıkmazlarından biri olduğu aşikârdır. Esasında hidâyet ve dalâlet, Allah-insan-âlem ilişkisine ışık tutan geniş kapsamlı kavramlar olup insanın yaratılışı, doğuştan gelen kabiliyetleri, yaşamı boyunca yaptığı tercihler ve nihayet ahiret hayatına dair bir çerçeve çizer. Bu konuda sistematik bir yöntem takip eden Taberî’ye göre hidâyet-dalâlet, insanın yaşam serüveninin bir serencamı olduğundan dolayı Allah’ın mutlak iradesi ve insan iradesiyle doğrudan ilgilidir. Ona göre hidâyet-dalâlette Allah’ın ilmi, iradesi ve kudreti bağlamı ile insan iradesi ve kudreti farklı bir düzlemde ele alınmalıdır. Buna göre hidâyet yaratma bakımından Allah’a nispet edilirken; insan açısından her türlü maddî ve manevî iyiliğe meyletme ve Allah'ın insan fıtratına yerleştirdiği Allah'ı tanıma yeteneğini temsil eden bir meleke olduğuna dikkat çekilmektedir. Dalâlet ise kişinin yöneldiği her türlü dinî yasaklar ve kötü davranışlar için kullanılan bir kavram olup yaratılması da elbette Allah’a aittir. Bu duruma işaret eden ilahi beyanlar, bu iki olgunun olağan bir şekilde değil, ilahi kanunlar çerçevesinde belirli bir düzen içinde meydana geldiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte insan hidâyet ve dalâletinin birçok faktörün tesiri ile şekillendiği gerçeğinden hareketle, kişinin itikat ve davranışlarının bu konudaki belirleyici rolü üzerinde durulmaktadır. Araştırmada hidâyet ve dalâlet konusunda bütüncül bir çerçeve çizmek için konuyla ilgili ayetler Taberî açısından incelenmiştir. Konu, özellikle Taberî'nin ansiklopedik tefsirinde söz konusu ayetlerle ilgili rivayetler ve onun yorumlarından hareketle belli bir akış içerisinde ele alınmıştır. Bu akış içerisinde insanın yaratılışından ölümüne kadar ki aşamalar dikkate alınmıştır. Taberî'nin konuyu ele alış üslubu, çalışmanın başlıklarını oluşturmuştur. Çalışma Taberî bağlamında ele alındığında, herhangi bir ekole mensup olmaması sebebiyle konuyla ilgili ayetlerin erken dönemde nasıl anlaşıldığı tespit edilmiş olacağı gibi onun bu konudaki kelâmî düşüncesi de tespit edilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Hidâyet , Dalâlet , İrade , Taberî

Etik Beyan

Bu makale, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünde Prof. Dr. Şaban Ali DÜZGÜN danışmanlığında hazırlanan “Taberî’de Hidâyet ve Dalâlet” isimli doktora tez çalışmasından üretilmiştir.

Divine Power, Human Choice: The Anatomy of Guidance and Misguidance According to al-Ṭabarī

Öz

The concepts of guidance and misguidance have been subjects of extensive debate in Islamic theology since the formative period, particularly in relation to divine will and human free will. As an extension of the broader discourse on free will and determinism, this issue has long been a point of contention among theologians. Within the framework of kalām, interpretations of guidance and misguidance generally fall into three categories: determinist (jabrī), upholders of human free will and the proponents of acquisition (kasbī). These divergent interpretations stem primarily from the ontological distinction between the domains of divine and human will. Theological debates throughout Islamic intellectual history have consistently revolved around the extent to which God and human beings are responsible for guidance and misguidance. In this context, the discussion reflects not only a metaphysical inquiry but also a moral and existential concern that remains pertinent in the modern age. Guidance and misguidance, in essence, are comprehensive concepts that illuminate the relationship between God, humanity, and the cosmos. They encompass fundamental theological and anthropological themes, including human creation, innate disposition (fiṭrah), moral agency, and eschatological destiny. In this study, the views of Ṭabarī—who employs a systematic exegetical methodology—are examined to construct a coherent framework for understanding these concepts. According to Ṭabarī, guidance and misguidance represent key elements in the trajectory of human existence and are thus intrinsically connected to both His absolute will and human volition. He argues that divine knowledge, will and power on one side and human will and capacity on the other, must be considered on distinct planes. Accordingly, while the act of bestowing guidance is ascribed to God in terms of creation, it is also viewed—on the human level—as a natural inclination toward goodness and a faculty for recognizing the divine, embedded within human nature. Misguidance, by contrast, denotes the tendency to engage in prohibited or immoral behaviors, and its creation is likewise attributed to God. However, Qur’anic statements on the matter indicate that both guidance and misguidance occur not arbitrarily, but within the framework of divine laws and cosmic order. At the same time, Ṭabarī emphasizes the influential role of various factors—including individual belief and conduct—in shaping one’s spiritual direction. This research analyzes Qur’anic verses related to guidance and misguidance through the lens of Ṭabarī’s exegetical corpus, particularly his encyclopedic Tafsīr. The study follows a thematic structure based on Ṭabarī’s interpretive approach, considering the stages of human life from creation to death. By focusing on Ṭabarī—who did not align himself strictly with any specific theological school—the study aims to elucidate both the early interpretive reception of these verses and Ṭabarī’s own theological position regarding the interplay of divine and human agency in matters of guidance and misguidance.

Anahtar Kelimeler

Teology , Guidance , Misguidance , Will , Ṭabarī

Kaynakça

• Akbulut, Ahmet. “Allah’ın Takdiri-Kulun Tedbiri”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 33 (1992), 129-156.
• Akçay, Mustafa. “Sünnetullah, Fıtratullah, Sığatullah Kavramlarının Anlamlandırılışı Üzerine”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2008), 125-158.
• Akdoğan, Recep. “Âdetullah ve Sünnetullah Açısından Deizm”. Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm. Van: y.y., 2017.
• Âsım Efendi, Mütercim. Kāmûsü’l-Muhît Tercümesi. ed. Mustafa Koç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Arvas, Hamdullah. Kur'ân'da Nübüvvet Teolojisi. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022
• Arvas, Hamdullah. “Bir Teodise (Ta ‘dîl) Anlayışı Olarak Kelâm’da Bütüncül Teolojik Perspektif”. Journal of Islamic Research 33/3 (2022), 934-951.
• Atay, Hüseyin. “Allah’ın Halifesi: İnsan”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18 (1970), 71-80.
• Bağdâdî, Abdulkāhir. Mezhepler Arasındaki Farklar. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: TDV Yayınları, 2008.
• Barlak, Muzaffer. “İnsanın İman Etme Sürecinde İmkân ve Çaba Dengesi”. Eskiyeni 57 (30 Haziran 2025), 601-626. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1565777
• Basrî, Hasan. "Risâletün fi'l-kader". Resâilü’l-ʿadli ve’t-tevhîd. thk. Muhammed İmâre. 2. bs. Kâhire: Dâru’ş-Şurûk, 1988.
• Bayram, İbrahim. “Ebussuûd Efendi’nin Hidayet-Dalâlet Anlayışı”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi-Tokat İlmiyat Dergisi V/1 (2017), 115-144.
• Beydâvî, Nâsiru’d-Dîn. Tavâli‘u’l-envâr min metâli‘i’l-enzâr. thk. Abbâs Süleymân. Beyrût: Dâru’l-Cîl, 1991.
• Bulut, Mehmet. “Hidâyet-Dalalet ve İnsanın Sorumluluğu”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 9 (1995), 229-260.
• Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. es-Sıhâh tâcu’l-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed ’Abdu’l-Gafûr ’Atâr. Beyrût: Dâru’l-İlmi Li’l-Melâyîn, 1987.
• Coşkun, İbrahim. Günümüz Akaid ve Kelam Problemleri. İstanbul: Kitap Dünyası, 2. Basım, 2020.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî Seyyid Şerif. Kitabu’t-Taʻrifât. Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitabu’l-İrşâd: İnanç Esasları Kılavuzu. çev. Adnan Bülent Baloğlu vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016.
• Çelebi, İlyas. “Hızlân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/419-420. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Kur’ân Yolu Meâli. 25 Mayıs 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr
• Düzgün, Şaban Ali. “İnsanın Yetkinliğini Teolojik Olarak Temellendirmenin İmkânı” 4/2 (2006), 11-38.
• Düzgün, Şaban Ali. “Kaderi Farklı Kategoriler İçinde Okumanın İmkânı”. Kelam Araştırmaları 11/2 (2013), 1-10.
• Düzgün, Şaban Ali. “Kur’an’ın Oluşumu (Vahiy Süreci)”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 5/2 (2009), 0-14. https://doi.org/10.18317/kader.49724
• Düzgün, Şaban Ali. Sosyal Teoloji-İnsanın Yeryüzü Serüveni. Ankara: Otto Yayınları, 2017.
• Düzgün, Şaban Ali. Sosyal Teoloji-İnsanın Yeryüzü Serüveni. Ankara: Otto Yayınları, 3. Basım, 2020.
• Ebû Hanîfe, en-Numân b. Sâbit. el-Fıkhu’l-ebsat (İmam Azam’ın Beş Eseri içinde). çev. Mustafa Öz. İstanbul: İfav Yayınları, 15. Basım, 2019.
• Ebû Hanîfe, en-Numân b. Sâbit. el-Fıkhu’l-ekber. el-İmârâtu’l-Arabiyye: Mektebetu’l-Furkan, 1999.
• Eraslan, Yunus. “Mu‘tezile’de Aklî Teklif”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (15 Aralık 2024), 144-174. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1508213
• Eşʿarî, Ebü’l-Hasan. İlk Dönem İslam Mezhepleri. çev. Mehmet Dalkılıç - Ömer Aydın. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.
• Eşʿarî, Ebü’l-Hasan. İslâm İnanç Esasları. çev. Mehmet Kubat. İstanbul: İşrak Yayınları, ts.
• Eşʿarî, Ebü’l-Hasan. Makālâtü’l-İslâmiyyîn - İlk Dönem İslâm Mezhepleri. çev. Ömer Aydın - Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed Ebû Mansûr. Tehzîbü’l-luga. thk. Muhammed Ivaz Mer’ab. Beyrût: Dâru İhyâ’u’t-Turâs’i’l-’Arâbî, 2001.
• Farâhidî, Ebû Abdurrahmân Halil b. Ahmed. Kitâbu’l-ʿayn. thk. Mehdî el-Mehzûmî - İbrahim es-Sâmerrâiî. 8 Cilt. Dâr ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.
• Fîrûzâbâdî, Mecdu’d-dîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb. el-Kāmûsü’l-muhît. thk. Muhammed N’aîm el-Arkusûsî. Beyrût: Muessesetu’r-Risâle, 2005.
• Gatafânî, Dırâr b. Amr. Kitâbu’t-Tahrîş-İlk Dönem Siyasî ve İtikâdî İhtilâflarında Hadîs Kullanımı. çev. Mehmet Keskin. thk. Hüseyin Hansu. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid. İtikadda Orta Yol. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
• Gölcük, Şerafettin - Toprak, Süleyman. Kelam: Tarih Ekoller Problemler. Konya: Tekin Kitabevi, 2001.
• Harman, Vezir. “Sebep-Sonuç İlişkisi Açısından Hidâyet ve Dalâletin Allah’a Nispeti Meselesi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19/1 (2015), 249-286.
• Hökelekli, Hayati. “Fıtrat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/47-48. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1996.
• Izutsu, Toshihiko. Kur’an’da Tanrı ve İnsan-Kur’ân’î Dünya Görüşünün Semantiği. çev. M. Kürşad Atalar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2012.
• İbn Fâris, Ebü'l-Hüseyin Ahmed b. Zekeriyyâ. Muʿcem mekāyîsi’l-luga. thk. Abdusselâm Muhammed Harûn. y.y: Daru’l-Fikir, 1979.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrût: Daru Sâdr, 1414.
• İbn Sîde, Ebü’l-Hasan Alî İsmâîl el-Mursîl. el-Muḥkem ve’l-muḥîṭü’l-aʿẓam. thk. Abdulhamîd el-Hindâvî. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2000.
• İlyas Çelebi, Bekir Topaloğlu. Kelâm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 2010.
• İsfahânî, Ebü’l-Kāsım el-Hüseyin b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râğıb. el-Müfredât fî ğarîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvudî. Beyrût: Daru’l-Kalem, 1412.
• İsfahânî, Ebü’l-Kāsım el-Hüseyin b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râğıb. Müfredât (Kur’ân Kavramları Sözlüğü). çev. Abdulbaki Güneş - Mehmet Yolcu. İstanbul: Çıra Yayınları, 2010.
• İsfahânî, Muhammed b. Mahmud. Kitâbü’l-kavâʿidi’l-külliye. İstanbul: TDV Yayınları, 2017.
• Kādî Abdülcebbâr, Ebi’l-Hüseyin. Şerhu’l-usûli’l-Hamse: Muʿtezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Karagöz, İsmail (ed.). Dinî Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 5. Basım, 2010.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. İslam İnanç Esasları (Fıkh-ı Ekber Şerhi). çev. A. Bülent Baloğlu - Murat Memiş. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 4. Basım, 2014.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Te’vîlâtü’l-Kur’ân Tercümesi. ed. Yusuf Şevki Yavuz. çev. Bekir Topaloğlu. 17 Cilt. Ankara: Ensar Neşriyat, 2015.
• Mutarrizî, Ebu’l-Feth Nâsiru’ddîn. el-Muğrib fî tertîbi’l-mu‘rib. thk. Mahmûd Fâhûrî - Abdülhamîd Muhtâr. Halep: Mektebetu Usâme b. Zeyd, 1979.
• Müzenî, İsmâʿîl b. Yahyâ b. İsmâʿîl. Şerhu’s-Sünne li’l-Müzenî. thk. Cemâl Azûn. Suûdiye: Mektebetü’l-gurabâ’ el-Eseriyye, 1995.
• Nesefî, Meymûn b. Muhammed Ebu’l-Muʿîn. Tabsiretü’l edille fî usûli’ddîn. thk. Hüseyin Atay - Şaban Ali Düzgün. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
• Oral, Osman. “Kelam İlminde İlahî Adalet”. Kelam Araştırmaları Dergisi 11/1 (30 Ocak 2013), 443-458. https://doi.org/10.18317/kader.23779
• Özerol, Mehmet Fatih. “Mâtürîdî Kelâmcı Semerkandî’de İnsan Fiilleri ve Hüsün-Kubuh”. Diyanet İlmi Dergi 60/3 (27 Eylül 2024), 991-1024. https://doi.org/10.61304/did.1513700
• Özsoy, Ömer. Sünnetullah-Bir Kur’an İfadesinin Kavramlaşması. Ankara: Fecr Yayınları, 1994.
• Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. Mefâtîhu’l-ğayb. 32 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâ’u’t-Turâs’i’l-‘Arâbî, 1420.
• Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. Ana Meseleleriyle Kelâm ve Felsefe: el-Muhassal. çev. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
• Sâbûnî, Nûreddin. Mâtürîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2005.
• Saruhan, Müfit Selim. “Kur’an’da Din Ahlâkı Kur’an’ın Öngördüğü İdeal Din ve Dindarın Özellikleri -Bir Kavram Denemesi-”. Dinî Araştırmalar III/8 (2000), 189-198.
• Serdar, Murat - Işık, Harun. Sistematik Kelam-I. 2 Cilt. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2020.
• Sinanoğlu, Abdülhamit. “İmam Mâtürîdî’nin Düşüncesinde İnsan Hürriyeti Sorunu”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/30 (30 Aralık 2016), 249-267. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.285631
• Şehristânî. Milel ve Nihal. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2011.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿul-beyân ʿan te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Mekke: Dâru’t-Terbiyeti ve’t-Turâs, t.y.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr. Târîhu’r-rusul ve’l-mülûk. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Meʿârif, 2. Basım, 1967.
• Taberî, Muhammed bin Cerîr Ebû Ca’fer. et-Tabsîr fî meʿâlimi’d-dîn. thk. Ali b. Abdulazîz bin Ali eş-Şibl. Riyad: Daru’l-Asime, 1996.
• Teftâzânî, Saʿdüddîn. Şerhu’l-ʿAkāid. çev. Talha Hakan Alp. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2008.
• Teftâzânî, Saʿdüddîn. el-Makāsıd: Kelâm İlminin Maksatları. ed. Ahmet Kaylı. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Tay, Hekim. “Modern Dönemde Sünnetullah Kavramının Anlaşılması Tefsîru’l-Menâr Örneği”. ed. Mehmet Öztürk - Serkan Demir. 3/485-504. Ankara: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2019.
• Tunç, Cihad. “İslâm Dinine Göre Hidâyet ve Dalalet”. Erciyes Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 6 (1989), 39-41.
• Türcan, Galip. “Kelamî Paradigmanın Güçlüğü: Mu’tezile ve Ehl-i Sünnet Kelamında Hidâyet ve Dalâlet Kavramlarının Anlaşılması”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Isparta: 2012), 15/277.
• Wolfson, H. Austryn. Kelâm Felsefeleri. çev. Kasım Turhan. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.
• Yazır, Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
• Yüksel, Emrullah. “Kur’an-ı Kerim’de Hidâyet ve Dalâlet Anlayışı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (1986), 87-107.
• Zebidî, Muhammed Murtazâ el-Huseynî. Tâcu’l-‘arûs min cevâhiri’l-kāmûs. thk. Cemâʿatun mine’l-muhta’s-sîn. Kuveyt: Vezâreti’l-İrşâd ve’l-Enbâ’ fi’l-Kuveyt, 1965.