Nevevî’nin Haberî Sıfatlar Telakkisi: Hanbelî İtikadî Çizgi ile Kelâmî Te’vil Geleneği Arasındaki Konumu

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 2, 617 - 639, 31.12.2025

Zekerya Sarıbulak

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1779511

Öz

Bu çalışma, Nevevî’nin haberî sıfatlara ilişkin yaklaşımını, İslâm düşünce tarihinde önemli bir kırılma noktası oluşturan Hanbelî itikadî çizgi ile kelâmî te’vil geleneği arasındaki konumunu ortaya koymak amacıyla ele alınmıştır. Kur’ân-ı Kerim ve hadislerde geçen, lafzî anlamları itibariyle teşbih ve tecsîm çağrışımı yapan bazı ifadeler, İslâm ilim geleneğinde “haberî sıfatlar” olarak isimlendirilmiştir. Bu tür ifadelere yönelik anlam arayışları, ilk dönemlerden itibaren âlimlerin dikkatini çekmiş, farklı metodolojik eğilimlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Böylelikle İslâm düşüncesinde, nasların zahirî anlamına bağlı kalma ile onları aklî yorum çerçevesinde te’vil etme arasında köklü bir tartışma doğmuştur. Teşbih ve tecsîm anlayışı, sınırlı bazı fırka ve çevreler dışında genel kabul görmemiş, çoğunluk tarafından reddedilmiştir. Buna karşılık, hadis merkezli bir din anlayışını esas alarak nasların zahirine bağlı kalmayı savunan Hanbelî âlimlrinin, aklî yorumları çoğunlukla ikincil bir planda değerlendirmiş ve kelâm ilmini bid‘at kabul etmişlerdir. Öte yandan, nasların yanında akla da belirgin bir rol tanıyan kelâmcılar ise te’vil yöntemini benimseyerek Yüce Allah’ın tenzihi açısından bu yaklaşımı zaruri görmüşlerdir. Bu iki eğilim arasındaki ihtilaf, yalnızca ilmî tartışmalara değil, zaman zaman toplumsal ve siyasal boyutları olan gerilimlere de yol açmıştır. Tarihsel süreçte te’vil karşıtı Hanbelî söylem ile te’vili savunan kelâmî çizgi, İslâm toplumlarında farklı dönemlerde farklı ağırlıklarla etkisini sürdürmüştür. Günümüzde de benzer tartışmalar farklı biçimlerde devam etmektedir. Çağdaş Hanbelî eğilimli bazı yazarlar, nasların zahirî anlamına bağlı kalmayı savunarak te’vili reddetmekte; buna karşılık kelâmî geleneği benimseyen ilim çevreleri, te’vili gerekli görerek tarihsel çizgiyi sürdürmektedir. Her iki yaklaşım da kendi görüşlerini meşrulaştırırken geçmişte otorite kabul edilen âlimleri referans göstermişlerdir. Bu bağlamda Nevevî, özellikle hadis ve fıkıh alanındaki otoritesi sebebiyle, her iki tarafın da sıkça atıfta bulunduğu bir isim olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada, Nevevî’nin haberî sıfatlar konusundaki telakkisi, söz konusu iki yaklaşım arasındaki konumunun tespit edilmesi amacıyla ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Giriş kısmında, erken dönem âlimlerinin müteşâbih naslara bakışı ve kelâm ilmine dair değerlendirmeleri özetlenmiştir. Devamında Hanbelî akaid âlimlerinin görüşleri ile kelâmcıların te’vil merkezli yaklaşımları mukayeseli olarak ele alınmıştır. Daha sonra Nevevî’nin konuyla ilgili yorumları, bu iki çizgi ışığında değerlendirilmiş; onun görüşlerinin hangi yönleriyle Hanbelî geleneğe, hangi yönleriyle kelâmcıların yaklaşımına yakınlık gösterdiği ortaya konulmuştur. Böylece Nevevî’nin İslâm düşünce tarihindeki yeri, haberî sıfatlar bağlamında tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Nevevî , Hanbelî akaidi , Haberî Sıfatlar , Teşbih , Te’vil

Etik Beyan

Etik kurul kararını gerektiren bir çalışma değildir.

Destekleyen Kurum

Yoktur

Nevevî's Concept of Attributes: His Position Between the Hanbali Creedal Line and the Tradition of Kalâm Interpretation

Öz

This study addresses al-Nawawī’s approach to the scriptural attributes (ṣifāt khabariyya) with the aim of situating his position between the Hanbalī doctrinal line and the kalām tradition of figurative interpretation (taʾwīl), a crucial point of divergence in the history of Islamic thought. Certain Qurʾānic and ḥadīth expressions, which in their literal meaning evoke anthropomorphism (tashbīh and tajṣīm), have been designated within the Islamic scholarly heritage as scriptural attributes. Efforts to understand such expressions have attracted scholarly attention since the earliest period and laid the groundwork for distinct methodological orientations. Consequently, a profound debate emerged within Islamic thought between adherence to the apparent meaning of the texts and their rational interpretation. The notions of tashbīh and tajṣīm were generally rejected, except by some marginal sects and circles. By contrast, Hanbalī creed scholars, who upheld a ḥadīth-centered approach to religion and adhered to the apparent meaning of the texts, relegated rational interpretations to a secondary plane, and often regarded kalām as an innovation (bidʿa). On the other hand, theologians (mutakallimūn), granting reason a significant role alongside revelation, adopted taʾwīl and considered it indispensable for safeguarding divine transcendence (tanzīh). The divergence between these two tendencies not only led to scholarly debates but also, at times, gave rise to tensions with social and political dimensions. Throughout history, the Hanbalī discourse opposing taʾwīl and the kalām-oriented defense of taʾwīl continued to exert influence in Islamic societies with varying degrees of emphasis. Similar debates continue today in different forms. Some contemporary authors inclined toward Hanbalism advocate adherence to the literal meaning of the texts and reject taʾwīl; by contrast, scholarly circles rooted in the kalām tradition uphold the necessity of taʾwīl, thereby continuing the historical trajectory. Both approaches legitimize their views by referring to past authorities. Within this context, al-Nawawī—particularly due to his recognized authority in ḥadīth and jurisprudence—has emerged as a figure frequently cited by both sides. In this study, al-Nawawī’s conception of the scriptural attributes is analyzed in detail to determine his position between these two approaches. The introduction provides an overview of early scholars’ perspectives on ambiguous (mutashābih) texts and their assessments of kalām. This is followed by a comparative discussion of the views of Hanbalī creed scholars and the mutakallimūn advocating taʾwīl. Subsequently, al-Nawawī’s interpretations on the matter are examined in light of these traditions, demonstrating which aspects of his thought resonate with Hanbalī positions and which align with the kalām approach. Thus, al-Nawawī’s place in the history of Islamic thought is more clearly delineated through the lens of the scriptural attributes.

Anahtar Kelimeler

Kalam , Nawawī , ʿAqīda Hanbaliyya , Sifāt khabariyya , Tashbīh , Taʾwīl

Etik Beyan

This study does not require ethics committee approval.

Destekleyen Kurum

there is no

Kaynakça

• Abdülhamid, İrfan. İslâm’da İ’tikâdî Mezhepler ve Akaid Esasları. çev. Mustafa Saim Yeprem. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
• Altıntaş, Ramazan. İslam Düşüncesinde İşlevsel Akıl. İstanbul: Pınar Yayınları, 2003.
• Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir. el-Farḳ beyne’l-firaḳ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiye, ts.
• Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkāhir. Uṣûli’d-dîn. İstanbul: Matbaatü’d-Devleti, 1346-1927.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. el-İnṣâf. thk. Muhammed Zâhid Kevserî. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türas, 1421-2000.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. et-Temhîd fi’r-red ʿale’l-mülḥideti’l-muʿaṭṭıla ve’r-Râfiża ve’l-Ḫavâric ve’l-Muʿtezile. Beyrut: el-Mektebetü’ş-Şarkiyye, 1957.
• Bakrih, Hamzeh. “Nevevî ve Kelam İlmi: Yönteme Dair Bir Araştırma”, çev. Enes Durmuş, İslam İlim Geleneğinde Nevevî, ed. Nail Okuyucu. İstanbul - Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2022.
• Belhî, Ebü’l-Hasen Mukātil b. Süleymân. et-Tefsîrü’l-kebîr. thk. Abdullah Mahmud e-Şahhame. Beyrut: Müessesetü’t-Târihi’l-Arabi, 1423-2002.
• Berbehârî, Ebû Muhammed Hasen b. Alî b. Halef. Şerḥu kitâbi’s-sünne. Kahire: Dâru Ömer b. Hattâb, 1428-2007.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. el-İʿtiḳād ve’l-hidâye ilâ sebîli’r-reşâd ʿalâ meẕhebi’s-selef ve aṣḥâbi’l-ḥadîs̱. Beyrut: Dâru’l-Afaḳ el-Cedîde, 1401-1981.
• Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyin. el-Esmâʾ ve’ṣ-ṣıfât. Beyrut: Darû İhyai’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
• bnt Yûsuf, Zekiye. Menhecü’l-İmami’n-Nevevî fî taḳrîri mesâʾili’l-iʿtiḳād. Riyad: Camiâtü Melik Suûd, Şu‘betü Akāid, Yüksek Lisans Tezi, 1421.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. Dımaşk - Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1423-2002.
• Cankurt, Şehmus. “Ehl-î Sünnet’in Haberî Sıfatlar Konusunda Şiâ, Müşebbihe, Mücessime ve Mu‘tezile’ye Yönelttiği Eleştiriler”. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies 16/95 (2023), 331-352.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî Abdülmelik. Kitâbu’l-İrşâd ilâ ḳavâṭıʿil-edille fî uṣûli’l-iʿtiḳād. thk. Muhammd Yusuf Musa. Kahire: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, 2009.
• Dârimî, Ebû Saîd Osmân b. Saîd b. Hâlid. er-Red ʿale’l-Cehmiyye. Kuveyt: Dâru’s-Selefiyye, 1405-1985.
• Dârimî, Ebû Saîd Osmân b. Saîd b. Hâlid. er-Red ʿale’l-Merîsî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1358.
• Dârimî, Ebû Saîd Osmân b. Saîd b. Hâlid. Naḳżü’l-İmâm Ebî Saʿîd ʿOs̱mân b. Saʿîd ʿale’l-Merîsiyyi’l-Cehmiyyi’l-ʿanîd fîme’fterâ ʿalellāhi mine’t-tevḥîd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Ebû Hanîfe, Numan b. Sabit. El-Fıkhu’l-ekber. çev. Mustafa Öz. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Vakfı Yayınları, 2014.
• Ebû Ya‘lâ, Muhammed b. el-Hüseyn el-Ferrâ’. İbṭâlü’t-teʾvîlât li-aḫbâri’ṣ-ṣıfât. thk. Ebi Abdillāh Muhammed b. Hamed. Kuveyt: Dâru’l- Ġāras li’n-Neşri, 1434-2013.
• Ebû Ya‘la, Muhammed b. el-Hüseyn b. Muhammed el-Ferrâ’. Ṭabaḳātü’l-Ḥanâbile. thk. Abdurrahman b. Useymin, Riyad: y.y., ts.
• Erdem, Sabri. “Haberî Sıfatlar ve Anlambilim”. Dinî Araştırmalar 5/15 (2003), 109-119.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasan Ali b. İsmail. İbâne. thk. Muhammed ‘Uyûn. Dımaşk: Matbaatü Dâru’l-Beyân, 1996.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasan Ali b. İsmail. Maḳālâtü’l-İslâmiyyîn ve’ḫtilâfü’l-muṣallîn. thk. Muhammed Muhyeddin Abdulhamid. Kahire: Mektebetü’n-Nahdeti’l-Mısriyye, 1369-1950.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasan Ali b. İsmail. Risâle fî istiḥsâni’l-ḫavż fî ʿilmi’l-kelâm. Haydarâbâd: Matbaatü Meclis Dâiretü’l-Meâarifi’l-Osmâniyye, 1400-1979.
• Eş‘arî, Ebû’l-Hasan Ali b. İsmail. Risâle ilâ ehli’s̱-S̱eġr, thk. Abdullah Şakir. Medine: Mektbetü’l-‘Ulum, 1422-2002.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed. Fayṣalü’t-tefriḳa. Betyrut: Dâru’l-Minhâc, 1438-2017.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed. Ḳavâʿidü’l-ʿaḳāʾid. Kahire: Dâru’l-Hadis, ts.
• Herevî, Hâce Abdullāh. Ẕemmü’l-kelâm ve ehlih. nşr. Ebû Câbir Abdullah b. Muhammed el-Ensârî. Medine: Mektebetü’l-Ġurebâ el-Eseriyye, 1419/1998.
• İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Mücerredü Maḳālâti’ş-Şeyḫ Ebi’l-Ḥasan el-Eşʿarî. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, 1986.
• İbn Huzeyme, Ebû Bekr Muhammed b. İshâk. Kitâbü’t-Tevḥîd. thk. Abdülaziz b. İbrahim eş-Şehvân. Riyad: Dâru’r-Rüşd, 1354.
• İbn Kayyim, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr el-Cevziyye. Medâricü’s-sâlikîn. Cidde: Dâru ‘Ataâti’l-İlim,1989.
• İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn Abdullāh. Taḥrîmü’n-naẓar fî kütübi ehli’l-kelâm. thk. Abdurrahman b. Muahammed Said Dimaşkiyye. Riyad: Darû ‘Alemu’l-Kütüb, 1410-1990.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed. Lisânü’l-ʿArab. Kahire: Dâru’l-Ma‘arif, 1119.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm el-Harrânî. Beyânü telbîsi’l-Cehmiyye fî teʾsîsi bideʿihimi’l-kelâmiyye ev naḳżu teʾsîsi’l-Cehmiyye. Mekke: y.y., 1391-1392/1971-1972.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm el-Harrânî. el-ʿAḳīdetü’l-Ḥameviyye. thk. Abdulkadir b. Muhammed el-Ġāmidî. Medine-Riyad: Dâru’l-Me’sûr, ts.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhâlim el-Harrânî. Şerḥu’l-ʿaḳīdeti’l-İṣfahâniyye. Riyad: Mektbetü’r-Rüşd, 1422-2001.
• Kādî Abdulcebbâr, el-Hemedânî. Şerḥu’l-uṣûli’l-ḫamse. thk. Abdulkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
• Mağribî, Ali Abdulfettah. el-Firaḳü’l-kelâmiyyeti’l-İslâmiyye. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1415-1995.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevḥîd. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi Yayınevi, 2002.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Teʾvîlâtü Ehli’s-sünne. thk. Mecdi Bâselum. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Teʾvîlâtü’l-Ḳurʾân. thk. Bekir Topaloğlu vd. İstanbul: Dâru’l-Mizan, 2008.
• Miyahî, Şeyh Hüseyn. Tefsîru âyati’ṣ-ṣıfât ʿinde’l-Ḥanâbile. Kum: el-Müctebâ li’t-Tâb‘i, 1441-2020.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed. Tebṣıratü’l-edille fî uṣûli’d-dîn. nşr. Hüseyin Atay. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
• Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc. Beyrut: Dâru İhayai Türasi’l-Arabi, 1392.
• Nevevî, Ebu Zekeriyya, Yahya b. Şeref. el-Minhâc fî şerḥi Ṣaḥîḥi Müslim b. el-Ḥaccâc. Ürdün: Beytü’l-Efkâri’d-Devliyye, ts.
• Önal, Recep. “Kelâm Tarihinde Haberî Sıfatlara Yaklaşımlar ve Ebu’l-Berekât en-Nesefi’nin Konuya Bakışı”. Kelam Araştırmaları Dergisi 14/2 (2016), 376-407.
• Öz, Ruhullah. “Haberî Sıfatlar ve Te’vil Yöntemi”. Sistematik Yaklaşımla Kelam Araştırmaları I-II. ed. Ekrem Uysal. Batman: Mütercim Yayınları, 2020.
• Pezdevî, Ebü’l-Yüsr Muhammed. Uṣûlü’d-dîn. nşr. H. P. Linss. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1424-2003.
• Ramy, Mahmmoud. “Saldırı ve Savunma Tartışmaları Bağlamında Kelam İlmi”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Haziran 2022), 76-80.
• Sâbûnî, Ebû Muhammed Nûruddîn Ahmed. el-Kifâye fi’l-hidâye. thk. Muhammed Aruçi. İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi Yayınevi, 2019.
• Sâbûnî, Ebû Osman İsmail b. Abdurrahman. ʿAḳīdetü’s-selef ve aṣḥâbi’l-ḥadîs̱. thk. Nâsır Abdurrahman b. Muhammed el-Cedî‘. Riyad: Dâru’l-‘Asime, 1419-1998.
• Sehâvî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed es-Sehâvî. el-Menhelü’l-ʿaẕbü’r-revî fî tercemeti ḳuṭbi’l-evliyâʾ en-Nevevî. nşr. Ahmed Ferid el-Mezidî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426-2005.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâceddin Abdülvehhâb b. Alî. Ṭabaḳātü’ş-Şâfiʿiyeti’l-kübrâ. nşr. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî-Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Hecer lit’-Tıbâa ve’n-Neşr, 1413-1992.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. ed-Dürrü’l-mens̱ûr fi’t-tefsîr bi’l-meʾs̱ûr. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Lübnan: Dâru’l-Fikir, 1983.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-İtḳān fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. thk. Mustafa Dîb el-Buğa. Dimaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1416-1996.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Ṣavnü’l-manṭıḳ ve’l-kelâm ʿan fenneyi’l-manṭıḳ ve’l-kelâm. thk. Ali Sami en-Neşşâr - Suâd Ali Abdurrezzâk. b.y.: Silsiletü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabi, ts.
• Şafiî, Hasan Mahmûd. el-Medḫal ilâ dirâseti ʿilmi’l-kelâm. Karatçi: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-‘Ulûmi’d-Diniyye, 1422-2001.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-niḥal. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, 1387-1968.
• Taberî, Ebû Caʻfer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân. Kahire: Dâru’r-Rayyân li’t-Türâs. 1987.
• Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed. el-ʿAḳīdetü’ṭ-Ṭaḥâviyye. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmî, 1397.
• Temîmî, Ebu’l-Fadl Abdülvâhid b. Abdülazîz. İʿtiḳādü’l-İmâmi’l-münbel Ebî ʿAbdillâh Aḥmed b. Ḥanbel. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422-2001.
• Toru, Ümüt. “Eş‘arîlik-Hanbelîlik Farklılaşmasının Toplumsal Yansımaları”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/1 (Haziran 2018), 259-292.
• Useymîn, Muhammed b. Salih. Mecmuʿu’l-fetâva ve’r-resâʾil. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1418.
• Yeprem, M. Saim. İrâde Hürriyeti ve İmâm Mâtürîdî. İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları, 3. Basım, 1997.
• Yurdagür, Metin. “Haberî Sıfatları Anlamada Metod”. Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (Ocak 1983), 249-264.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-(ṭabaḳātü’l-)meşâhîr ve’l-aʿlâm. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabi, 1990.