Mâverdî’nin Siyaset Anlayışında Devlet Türleri ve Ahlakî İlkeleri

Bu çalışma, 11. asırda yaşamış Şâfiî fakihi ve siyaset teorisyeni olan Ebü’l-Hasan Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-Mâverdî’nin (öl. 450/1058) devlet anlayışını ve devletin meşruiyet kaynaklarının neler olduğunu sistematik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Makale literatürde eksikliği tespit edilen bazı boşlukları doldurmayı da hedefler. Bunlardan ilki Mâverdî’nin siyasî fikirlerinin çoğunlukla tek eseri yoluyla bilinmesidir. Bu eser Müslüman toplumları anlama gerekçesiyle 20. yüzyıldan günümüze kadar pek çok Batı diline çevrilmiş, Mâverdî’nin en bilinen eseri Ahkâmü’s-Sultâniyye’dir. Mâverdî Ahkâm eserini, farklı mezheplerdeki fakihlerin kamu yönetimi ve anayasal sistemlere dair görüşlerini tarafsız olarak inceleyip sadeleştirerek anayasal düzenleme gayesiyle kaleme almıştır. Ancak Mâverdî’nin siyasete dair diğer eserlerini bütüncül şekilde değerlendirildiğinde, onun Ahkâmü’s-sultâniyye’de ortaya koyduğu anayasal çerçevenin ötesinde, daha geniş bir sosyal-felsefî perspektife sahip olduğu iddia edilebilir. Zira Mâverdî’nin siyaset türü eserlerinde araştırma konusu yapılan, yalnızca yöneticinin iktidara nasıl geldiği değil, aynı zamanda siyasal sistemlerin nasıl kurulduğu, sürdürüldüğü, yok oluşlarının nedenleri, sonuçları ve yerlerine yenilerinin gelmesindeki ahlakî motivasyonları içermektedir. Bu durumda çalışmanın diğer amacı, Mâverdî’nin siyaset eserlerinin ilkeler ve gerçekler arasında uyum imkanı için, toplumda ve yönetimde iyiye doğru gitme çabası taşıyan külliyat olarak görülmesi gerektiğidir. Dikkat çeken diğer boşluk ise, mevcut araştırmalarda Mâverdî’nin devlet tasavvurunda meşruiyet türlerini, bu ilkelerin ahlakî motivasyonlarını ve uygulamadaki yansımalarını bütüncül şekilde değerlendiren kapsamlı değerlendirme olmamasıdır. Bu çalışmada, Mâverdî’nin ideal yönetim türü konusunda belirli tercihlere sahip olduğu ve devletin meşruiyetinin sürekliliğini sağlamak amacıyla sağlam temel arayışı içinde bulunduğu, eserlerinin bütüncül okumasıyla tespit edilmeye çalışılmıştır. Söz konusu perspektife bağlı kalarak çalışma, Mâverdî’ye göre devletin kavramsal olarak ne anlam ifade ettiği, işleyişi ve yönetim türlerine dair ilkeleri inceler. İlgili çerçevede, tarihsel oluşumun siyasal zemini olarak devletin lineer mi yoksa döngüsel mi karakter taşıdığı sorusuna cevap aranmıştır. Çalışmanın teorik zemini bu sorunun cevabıdır. Bu zeminden hareketle, Mâverdî’nin devletin meşruiyet temellerini din, güç, zenginlik olarak üçlü tasnife tabi tutması incelenmiş ve Mâverdî’ye göre devletin meşruiyetinde ahlakî ilkelerin belirleyici temel ölçüt işlevi gördüğü sonucuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda Mâverdî’de devletin meşruiyetinin yalnızca siyasî fayda olarak değil, aynı zamanda ahlâkî perspektifle değerlendirildiği görülmektedir. Makalenin sonuçlarından bir diğeri de, meşruiyet temeli en sağlam olarak gördüğü yönetim türü ile tercihte bulunduğu devlet anlayışının ortak hedefler içeriyor olmasından hareketle Mâverdî’nin ideal devlet tasavvuruna sahip olduğunu söylemeyi mümkün kılmasıdır. Böylece Mâverdî’nin devlet tasavvurunun hem teorik hem de pratik yönleri izaha kavuşmuş olur.

The study is intended to examine the notion of the state and the bases of its legitimacy in the thought of Abu al-Hasan al-Mawardi (d. 1058), an influential Shāfiʿī jurist and political theorist of the eleventh century. The article further aims to fill certain gaps identified in the literature. Chief among them is the fact that al-Mawardi’s political thought has largely been confined to a single book. This work, al-Aḥkām al-Sulṭāniyya, is al-Mawardi’s best-known text, translated into numerous Western languages since the twentieth century for the purpose of understanding Muslim societies. In al-Aḥkām al-Sulṭāniyya, al-Mawardi sought to formulate a constitutional order by objectively reviewing and streamlining the opinions of fuqahā’ from various legal schools on public governance and constitutional structures. Therefore, relying exclusively on this single treatise is insufficient for a complete comprehension of al-Mawardi’s political theory. Another gap is the absence of a detailed study on al-Mawardī’s state legitimacy types and their moral and practical aspects. This study highlights al-Mawardi’s ideal of government and his efforts to secure its legitimacy, exploring the state’s functioning and governing principles. Within this context, the study seeks to address whether the state, as the political basis of historical development, possesses a linear or cyclical character. The answer to this question forms the theoretical underpinning of the study. On this basis, al-Mawardī’s threefold categorization of the sources of state legitimacy “religion, power, and wealth” is examined. The study finds that moral principles are central to state legitimacy. It also shows that al-Mawardī assessed legitimacy not only politically or socially, but ethically. Al-Mawardī conceptualizes an ideal state structure, informed by his perspective on the most legitimate form of governance and the collective objectives linked to his favored ruling approach. Consequently, both the theoretical and practical dimensions of al-Mawardī's state conception are elucidated. Furthermore, a thorough examination of al-Mawardī’s additional political writings indicates that he has a more wider social-philosophical perspective beyond the constitutional limits established by al-Ahkām. Al-Mawardī's political writings examine not just the ascent of an imam to power but also the establishment and preservation of political systems, the factors leading to their decline, and the moral justifications for their replacement. Within this framework, al-Mawardī emerges as a political theorist focused on the nexus between religion and politics. The article concludes that his political writings constitute a corpus designed to promote societal and governance ideals, thereby enabling alignment between normative principles and practical realities.