‘Her Kimin Ki İtikadı Bu Kitapta Yazılana Muhalif Olsa…’: Osmanlı Dönemi Fıkh-ı Ekber Tercümelerinin Yazılış Amaçları ve İşlevleri Üzerine Bir İnceleme

Hanefî-Mâturîdî kimliğe sahip Osmanlı uleması için Ebû Hanîfe ve ona nispet edilen eserler haliyle önemli bir referans kaynağıdır. Özellikle el-Vasıyye ile oğlu Hammad b. Ebî Hanîfe kanalıyla rivayet edilen el-Fıkhu’l-ekber, Osmanlı ulemasının Arapça ve/veya Türkçe şerhini yapmak, Türkçe’ye tercüme etmek ve onu manzum kalıba dökmek gibi ilmî uğraşlarının odağı olmuştur. 9./15. yüzyılda Fıkh-ı Ekber’i Arapça olarak şerh etmeye başlayan Osmanlı uleması, 10./16. yüzyıl itibariyle Fıkh-ı Ekber’in gerek bizzat kendisinin gerekse de bazı şerhlerinin Türkçe çevirilerini kaleme almaya başlamıştır. Bu çevirilerin 11./17. yüzyılda ise nicelik bakımından ciddi bir artış gösterdiği görülmektedir. Bunda Şîî Safevî tehdidine karşı Hanefî-Mâturîdî kimliğin öne çıkması, Ebû Hanîfe ve eserlerinin merkezi bir role sahip hale gelmesinin önemli bir etkisi olmalıdır. 12./18. yüzyıla gelindiğinde artık tercümelerin şerh formatına doğru yöneldiği ve içeriğin daha derinleşmeye başladığı görülmüştür. Fıkh-ı Ekber tercümelerinin bir kısmı harfi tercüme iken çoğu ilave açıklamalar içermekte, mütercimlerin kendi görüşlerini de zikrettiği bir zemin görevi görmektedir. Mütercimler, Fıkh-ı Ekber’e özel bir misyon yüklemişlerdir. Halkın Arapça bilmemesi sebebiyle doğru inancın kıstası olarak addettikleri bu metni tercüme etmenin gerekliliğine inanmışlardır. Bu mütercimlerden birine göre, ilahî kitaplardan sonra daha üstünü olmayan Fıkh-ı Ekber, öyle bir eserdir ki “Her kimin ki itikādı, bu kitapta yazılana muhalif olsa, onun imanı ehl-i hevâ imanı gibi olur.” Öte yandan mütercimler Fıkh-ı Ekber’i tercüme ederken muhaliflerini bu metinde belirtilen hususlara aykırı bazı görüşler benimsedikleri imasında bulunurken, bu iddianın muhatabı olanlar da savunularını yine Fıkh-ı Ekber’in tercümesini gerçekleştirerek göstermeye çalışmışlardır. Nitekim ebeveyn-i Resûl gibi ihtilaflı bazı meselelerde mütercimler Fıkh-ı Ekber’i kendi görüşlerini destekler tarzda ilave açıklamalarla tercüme yoluna gitmekte, aynı ifade tercüme ve şerhlerde farklı şekillerde açıklanmaktadır. Osmanlı döneminde Fıkh-ı Ekber üzerine yazılan literatürü kaydeden, bunların bazısını hususen konu edinen birtakım çalışmalar yapılmış olmakla birlikte Türkçe çevirilerini tespit ederek derleyen ve daha önemlisi bu tercümeleri, niçin kaleme alındıkları, kendilerine yüklenen misyon ve fonksiyon, müelliflerinin dinî kimlik ve aidiyetleri ile Osmanlı’daki siyasî, kültürel, sosyal ve ilmî gelişme ve değişmelerle ilişkisi bağlamında inceleyen hususi bir çalışma bulunmadığı için bu makale bu boşluğu doldurma hedefindedir. Bu bağlamda mütercimlerin dinî-mezhebî-fikrî aidiyetleri, Fıkh-ı Ekber’e ve tercümelerine yükledikleri işlev ve anlam ile yazıldıkları dönemin siyasî, kültürel, ilmî ve dinî bağlamı birlikte değerlendirilecek ve Fıkh-ı Ekber’in tercümelerinin belli amaçlar için hususen seçildiğine işaret edilecektir.

For the Ottoman ulama of a Ḥanafī-Māturīdī identity, Abū Ḥanīfa and the works attributed to him, such as al-Waṣiyya and al-Fiqh al-akbar, the latter transmitted through his son Ḥammād b. Abī Ḥanīfa, served as crucial reference points. These texts became the focus of scholarly endeavors, including the writing of commentaries in Arabic and/or Turkish, as well as translations into Turkish and versifications. The Ottoman ulama began to comment on al-Fiqh al-akbar in the 9th/15th century, and by the 10th/16th century, both the text itself and some of its commentaries were being translated into Turkish. This trend saw a significant quantitative increase in the 11th/17th century. This surge was likely influenced by the prominent role that the Ḥanafī-Māturīdī identity and Abū Ḥanīfa’s works assumed in the face of the Shīʿī Safavid threat. By the 12th/18th century, these translations had evolved into full-fledged commentaries, with the content becoming more profound. While some translations of al-Fiqh al-akbar were literal, most contained additional explanations, functioning as a platform for the translators to express their own views. The translators assigned a special mission to al-Fiqh al-akbar, believing it was essential to translate this text, which they considered the criterion for sound belief, for a public unfamiliar with Arabic. According to one of the translators, al-Fiqh al-akbar, is second to none after the divine scriptures, is sucha work that “Whoever’s creed contradicts what is written in this book, his faith is like the faith of the people of whims.” Furthermore, while translators would imply that their opponents held views contrary to the text, the subjects of this accusation would defend themselves by producing their own translations of al-Fiqh al-akbar. Indeed, on controversial issues such as ‘the salvation of the Prophet's parents’, translators would add explanatory notes to support their own viewpoints, resulting in the same phrase being interpreted differently across various translations and commentaries. Although there are studies, some of which document the written literature on al-Fiqh al-akbar during the Ottoman period and others that deal specifically with some of these works, no specific study has been conducted to systematically identify and compile these Turkish translations. More importantly, no prior work has examined these translations in the context of why they were written, the mission and function assigned to them, the religious identity and affiliations of their authors, and their relationship to the political, cultural, social, and scholarly developments and changes in the Ottoman State. This article aims to fill this gap. In this context, the religious, sectarian, and intellectual affiliations of the translators, the functions and meanings they attributed to al-Fiqh al-Akbar and its translations, as well as the political, cultural, scholarly, and religious context of the periods in which these works were produced, will be evaluated together. It will also be indicated that the translations of al-Fiqh al-Akbar were deliberately selected for specific purposes.