Mevlana Celaleddin-i Rumi ve John Hick’te Dinsel Çeşitlilik

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 3, 751 - 773, 31.12.2025

Mustafa Eren

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1801502

Öz

Dinî çoğulculuk, çağdaş din felsefesinin en tartışmalı meselelerinden biridir ve genellikle dışlayıcılık, kapsayıcılık ve çoğulculuk paradigmaları çerçevesinde ele alınmaktadır. Bu makale, dinî çoğulculuk düşüncesini İslam düşüncesinin önde gelen sûfîlerinden Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ile çağdaş din felsefesinin önemli temsilcilerinden John Hick’in yaklaşımları üzerinden karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Mevlânâ’nın din anlayışı, vahdet-i vücûd metafiziği ve aşkın ahlâkî-metafizik boyutu üzerine temellenir; ona göre Mutlak Varlık’ın sonsuz tecellileri, dinî inançların çeşitliliğini zorunlu kılar. Dolayısıyla Mevlânâ, her inancı ilahî hakikatin farklı bir yansıması olarak kabul eden kapsayıcı ve çoğulcu bir yaklaşım geliştirir. Mevlânâ kelam ve felsefe alanında tartışılan konulara vakıf olmasına rağmen, söz konusu meselelere çözüm getirmek istediğinde kelamcıların ve filozofların yöntemini takip etmemiştir. Aşırı soyut terimlere boğulmuş istidlali şekiller ile zaman geçirmek, Mevlânâ için geçerli bir yöntem değildi. Mevlânâ’nın, hayat, insan ve din kavramı, varlık üzerine şekillenmektedir. Varlık kavramının genişliği, hayat ve din telakkisi ile eş olacaktır çünkü din ve hayat, varlığın sinesinden çıkmakta ve orada devam etmektedir. Mevlânâ’ya göre varlık âlemi, duyularla hissedilmeyecek kadar geniş, kaynağı ise maddi dünya değil, hissedilen ve hayal edilen âlemden daha derindir. Mevlânâ’nın dini çeşitlilik konusu her ne kadar çağdaş din felsefesi perspektifinden dışlayıcılık, kapsayıcılık ve çoğulculuk paradigmaları ile değerlendirilse de, onun bu paradigmaları aşan daha derin ve bütüncül bir bakış açısına sahip olduğu anlaşılmaktadır. Mutasavvıfların söylem ve eylemlerinde dışlayıcı, kapsayıcı ve çoğulcu gibi birbirleriyle çelişik gibi gözüken tutumları, onların zahir-batın diyalektiğinden kaynaklanmaktadır. Onlarda görülen kapsayıcı ve çoğulcu yaklaşım tarzı birbirleri ile uyuşması mümkün olmayan durumlar değildir. John Hick ise dinî çoğulculuğu epistemolojik temelde kurar ve dinî farklılıkları, insanın sınırlı bilişsel ve kültürel koşulları içinde “Nihai Gerçek”i tecrübe ediş biçimlerinin çeşitliliği olarak yorumlar. Hick, Kant’ın ontoloji ve epistemolojisinden hareketle böyle bir çoğulculuk tasavvuru arayışına girmiştir. Kant’ın ahlakı temellendirmek için bir postülat olarak varsaydığı Tanrı’yı, Hick,” nihai Gerçeklik” olarak varsayarak dini plüralizm anlayışının merkezine yerleştirmiştir. Bu ayırım kelam ve din felsefesinde vahyin imkânı konusu gibi çok ciddi tartışmaları beraberinde getirmiştir. Hick’in yaklaşımına göre, Gerçek’in kendisi ile dinî geleneklerce kavramsallaştırılıp tecrübe edilen Gerçek arasında keskin bir ayrım vardır. Bu ayrımın sebebi metafizik belirsizliktir. Her din mutlak hakikat iddiaları ile ortaya çıkar. Fakat bu iddiaları objektif bir kriterle kanıtlamak mümkün değildir. Bu nedenle hiçbir dini gelenek, Gerçek’in doğası hakkında tam ve nihai bir iddia ileri süremez. Bu iki yaklaşım arasındaki temel fark, Mevlânâ’nın Tanrı ve din merkezli, Hick’in ise insan tecrübesi merkezli bir çoğulculuk geliştirmiş olmalarıdır. Çalışma, Mevlânâ’nın yaklaşımının dinin otantik yapısını ve toplumsal-kültürel boyutlarını kuşatan bütüncül bir perspektif sunduğunu; buna karşılık Hick’in çoğulculuğunun modern değerlerle uyumlu olsa da indirgemeci bir yaklaşımla dinin özünü aşındırma tehlikesi barındırdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Din Felsefesi , Mevlânâ , Jonh Hick , Dışlayıcılık , Kapsayıcılık , Çoğulculuk

Religious Diversity in Mawlana Jalaluddin Rumi and John Hick

Öz

Religious pluralism has become one of the most contested issues in contemporary philosophy of religion and is generally discussed within the frameworks of exclusivism, inclusivism, and pluralism. This article provides a comparative analysis of religious pluralism in the thought of Mawlana Jalaluddin Rumi, one of the leading Sufi figures of Islamic intellectual tradition, and John Hick, a prominent representative of modern philosophy of religion. Mawlana’s understanding of religion is grounded in the metaphysics of waḥdat al-wujūd (the unity of being) and in the moral-metaphysical dimension of divine love. For him, the infinite self-disclosures of the Absolute Being constitute the ontological foundation of religious diversity. Accordingly, Mawlana develops an inclusive and pluralistic perspective in which every faith is regarded as a partial manifestation of divine truth. Although he was well-versed in theological and philosophical debates, Mawlana did not follow the methods of theologians or philosophers when addressing such issues. For him, engaging in excessively abstract reasoning was not a valid path to truth. His conceptions of life, humanity, and religion are shaped by the idea of being. The vastness of being corresponds to his understanding of life and religion, for both emerge from and continue within the essence of existence. To Mawlana, the realm of being is too vast to be grasped by the senses, and its source lies deeper than both the material world and the realms of imagination and sensation. Although Mawlana’s reflections on religious diversity can be analyzed through the contemporary paradigms of exclusivism, inclusivism, and pluralism, it becomes clear that he transcends these frameworks through a more profound and holistic vision. The seemingly contradictory tendencies of exclusivity, inclusivity, and pluralism observed in Sufi discourse stem from the dialectic between the outer (ẓāhir) and inner (bāṭin) dimensions. Thus, the inclusive and pluralistic attitudes in Sufism are not mutually exclusive. Hick, on the other hand, constructs his pluralism on an epistemological basis, interpreting religious diversity as the plurality of human responses to the “Ultimate Reality” within the limits of human cognitive and cultural conditions. Drawing on Kant’s ontology and epistemology, Hick reinterprets the divine by postulating God as the “Ultimate Reality” at the center of his pluralistic framework. This distinction has generated major debates in theology and philosophy of religion, particularly concerning the possibility of revelation. According to Hick, there is a sharp distinction between Reality in itself and Reality as conceptualized and experienced through religious traditions—an indeterminacy that arises from metaphysical uncertainty. Each religion asserts absolute truth claims, yet these claims cannot be verified by any objective criterion. Therefore, no religious tradition can make a complete or final claim about the nature of Reality. The fundamental difference between the two approaches lies in their orientation: while Mawlana proposes a God-centered and religion-centered pluralism, Hick advocates an experience-centered one. The study concludes that Mawlana offers a more holistic framework that preserves the authenticity and socio-cultural dimensions of religion, whereas Hick’s model, though compatible with modern values such as liberalism and tolerance, risks undermining the essence of religion through its reductionist tendencies.

Anahtar Kelimeler

Philosophy of Religion , Mawlana Jalaluddin Rumi , John Hick , Exclusivism , Inclusivism , Pluralism

Kaynakça

• Acar, Rahim. “Dini Çeşitlilik”. Din Felsefesi. ed. Recep Kılıç and Mehmet Sait Reçber. 287–316. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
• Atay, Rıfat. “Dinsel Çoğulculuk Açısından Farklı Mawlana Okumaları: Bir Çözümleme Denemesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (Temmuz–Aralık 2006), 77–99.
• Aydın, Mehmet S. “Mevlânâ’da İrade Hürriyeti”. İslam Felsefesi Yazıları. İstanbul: Ufuk Kitapları, 2000.
• Baltacı, Ali. “Doğu ve Batı Düşüncesinde Dini Çeşitlilik: Bir Giriş Denemesi”. Bitlis İslamiyat Dergisi 2/1 (2020), 17–26.
• Bayhan, Fatma. Dini Çeşitlilik Problemi Açısından Mevlânâ Düşüncesi. Unpublished Master’s Thesis. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Can, Şefik. “Mevlânâ’ya Göre Din İman Küfür”. V. Milli Mevlânâ Kongresi. 19–27. Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları, 1992.
• Çubukçu, İbrahim Agâh. “Mevlânâ ve Felsefesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 26/1 (1984), 97–118.
• Eren, Mustafa. John Hick’te Dini Çoğulculuk. İstanbul: Otorite Kitap, 2016.
• Furuzanfer, Bediuzzeman. Mevlâna Celâleddîn. trans. F. Nafiz Uzluk. İstanbul: MEB Yayınları, 1985.
• Hick, John. Problems of Religious Pluralism. New York: St. Martin Press, 1985.
• Kılıç, Recep. “Dini Çoğulculuk mu, Dinde Çoğulculuk mu?”. Dini Araştırmalar Dergisi 7/19 (2004), 13–17.
• Kılıç, Recep. “Küreselleşme ve Din Üzerine”. Din Kültür ve Çağdaşlık: 2004 Yılı Kutlu Doğum Sempozyumu Tebliğ ve Müzakereleri. ed. Mehmet Bulut. 53–62. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Kurt, Hüseyin. “Mawlana’da İnsanlığın Birliği ve Diyalog”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Uluslararası Mevlânâ ve Mevlevîlik Sempozyumu: Mevlânâ Celaleddin-i Rumi’nin 800. Doğum Yıldönümü Anısına, Bildiriler II. 167–175. Şanlıurfa, 26–28 Ekim 2007.
• Kuşpınar, Bilal. “Mevlânâ Celâleddin Rûmî’de Tevhid’in Açılımı ve Yorumu”. Mevlânâ ve İslam. ed. Bilal Kuşpınar. 11–38. Konya, 2017.
• Mehr, Rahman Moshtagh. “Mevlânâ’ya Göre Varlık ve İnsan Hayatı Kavramı II”. trans. Kadir Turgut. İ.Ü. Şarkiyat Mecmuası 20 (2012), 173–195.
• Mevlânâ, Celaleddin-i Rumi. Dîvân-ı Kebîr IV. trans. Abdülbâkî Gölpınarlı. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2011.
• Mevlânâ, Celaleddin-i Rumi. Fîhi Mâfih. trans. Meliha Ülker Anbarcıoğlu. İstanbul: MEB Yayınları, 1969.
• Mevlânâ, Celaleddin-i Rumî. Mesnevî I. trans. Veled Çelebi İzbudak. ed. Abdülbâkî Gölpınarlı. İstanbul: MEB Yayınları, 1991.
• Mevlânâ, Celaleddin-i Rumî. Mesnevî II. trans. Veled Çelebi İzbudak, ed. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: MEB Yayınları, 1991.
• Mevlânâ, Celaleddin-i Rumî. Mesnevî III. trans. Veled Çelebi İzbudak, ed. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: MEB Yayınları, 1991.
• Mevlânâ, Celaleddin-i Rumi. Rubailer. trans. Abdülbâkî Gölpınarlı. İstanbul: İnkılap Yayınları, 1969.
• Meyerovitch, Eva de Vitray. İslâm’ın Güler Yüzü. trans. Cemal Aydın. İstanbul: Şule Yayınları, 1998.
• Schoun, Frithjof. Dinlerin Aşkın Birliği. trans. Yavuz Keskin. İstanbul: Ruh ve Madde Yayınları, 1992.
• Schoun, Frithjof. Varlık, Bilgi ve Din. trans. Şehabettin Yalçın. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
• Sönmez, Vecihi. “Evrensel İslam Düşüncesinde Mawlana Örneği”. Oş Devlet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2017), 54–84.
• Şafak, Yakup. “Mevlânâ’ya Atfedilen ‘Yine Gel…’ Rubâîsine Dair.” Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 10/24 (2009), 75-80.
• Tan, Aysel. Bir Din Felsefesi Problemi Olarak Mawlana’da Dini Tecrübe. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020.
• Tan, Yusuf. Mevlânâ Düşüncesinde Tanrı–İnsan İlişkisi. Unpublished Master’s Thesis. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.
• Tekin, Mustafa. “Mevlâna Celâleddin-i Rûmî (ö.1273)’nin Din Anlayışı”. Tasavvuf Dergisi 7 (2001), 270–278.
• Tokat, Latif. “Dini Çoğulculuk Hangi Açıdan Mümkündür?”. Milel ve Nihal: İnanç, Kültür ve Mitoloji Araştırmaları Dergisi 4/2 (2007), 49–102.
• Tolstoy, Leo Nikolayeviç. Din Nedir? trans. Murat Çiftkaya. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 1998.
• Türk, İdris. “Mevlânâ’nın İlmî-Manevî Şahsiyetinin Oluşumunda Şems’ten Önceki Dönemin Rolü”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/30 (2016/2), 507–525.
• Yaran, Cafer Sadık. “İbn Arabi, Mawlana ve Yunus Emre’ye Göre ‘Öteki’nin Durumu”. İslam ve Öteki. ed. Cafer Sadık Yaran. 363–416. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2018.