Tanrı Hakkında Konuşmak Oyununa Yapay Zekânın Dâhil Olması

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 3, 718 - 730, 31.12.2025

Harun Çağlayan

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1807848

Öz

Bireysel ve toplumsal yaşamın ayrılmaz bir parçası haline gelen yapay zekânın (YZ) insanlığın geleceğinde nasıl bir rol oynayacağı hususunda çeşitli fikirler vardır. Kimileri onun medeniyet inşasında eşsiz fırsatlar sunan bir araç olarak görürken kimileri medeniyetimizin sonunu getirecek bir tehdit olarak algılamaktadır. YZ’nin neler yapabileceğinin ele alındığı bu tartışmalarda fiziksel ve teknik hususlar öne çıkmakla beraber sanat, estetik haz, din, iman, metafizik ve etik gibi konulara da değinilmektedir. En somut şekliyle YZ, insan zekâsı ve düşünce biçimini örnek alarak tasarlanan donanımlar üzerinde aktif olan elektrik akışının dijital tanımlamasıdır. YZ’nin yazılım tarafını ifade eden program dillerine göre girilen bilgisayar kodları ve bunların çalışma prensiplerini belirleyen tüm algoritmalar, insan düşünme aşamaları örnek alarak geliştirilen modellemelerdir. Yani özetle YZ, donanımsal olarak insan beyninin biyolojik işleyiş yapısını takip ederken yazılımsal olarak da insan zihninin rasyonel düşünme biçimlerini örnek alan bir araçtır. Özne ve nesnesini aşan salt bir akıl yürütme için önemli olan, mantık ilkelerine uygun olarak düşünme süreçlerini tamamlanmasıdır. Bu yönüyle somut veya soyut değerler üzerine yapılan doğru bir düşünme eyleminin insan zekâsı veya yapay zekâ tarafından gerçekleştirilmiş olması rasyonel açıdan aynıdır. Burada, yapay zekâ algoritmaları tarafından tanrı fikrinin mantıksal anlamının belirlenebilme olanağı tartışılmıştır. Konunun sınırlarını belirlemek açısından YZ’nin bilinç veya ruhla ilişkileri bağlamında dini teklife muhatap olması ile modern din ve tanrı rolünü üstlenmesi gibi marjinal iddiaları içeren tartışmalara bilinçli olarak girilmemiştir. Çalışmada ağırlıklı olarak dil, mantık gibi temel kavramlar bağlamında YZ’nin tanrı kuramını anlama, açıklama ve tutum geliştirmede kullandığı yöntemlerin analizi yapılmıştır. Geleceğin pozitivist ve rasyonalist dünyasında din ve dinî değerlerin hem varlığını hem de toplum nezdindeki itibarını koruyabilmesi için yapay zekânın sunduğu imkânlardan yararlanmak büyük önem taşımaktadır. Nitekim gelecek vizyonuna sahip bir YZ algoritmasının teknoloji ve teoloji konuları arasında sıkışıp kalmak yerine yeni değerler üreterek sağlıklı bir tanrı tasavvuruna katkı sunması gerekir. Çalışmanın amacı, gündelik yaşam ve bilimsel çalışmalarda etkin bir araç olarak kullanılan; sahip olduğu hız ve doğru hesaplama gücüyle hayatımızın bir parçası haline gelen yapay zekânın inanç, din ve tanrı gibi ilahiyata dair değerlerin anlaşılmasında kullanım imkânlarını belirlemeye çalışmaktır. Araştırmada, literatür taramasıyla elde edilen bulgular, tümevarım yöntemiyle analiz edilerek YZ’nin tanrı hakkında düşünme imkanları hakkında bir sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kelâm , Yapay Zekâ (YZ) , Mantık , Tanrı , Dil

Artificial Intelligence’s Involvement in the Game Talking About God

Öz

There are various ideas about the role that artificial intelligence (AI), which has become an integral part of individual and social life, will play in the future of humanity. Some see it as a tool offering unique opportunities for civilization-building, while others perceive it as a threat that could bring about its end. While physical and technical aspects are prominent in these discussions of AI’s capabilities, they also touch on topics such as art, aesthetic pleasure, religion, faith, metaphysics, and ethics. In its most concrete form, AI is the digital description of the electrical flow active on hardware designed after human intelligence and thought. The computer codes written in programming languages that represent the software side of AI, and all the algorithms that determine its operating principles, are models developed through the stimulation of human thought processes. In short, AI is a tool that mimics the biological functioning of the human brain in hardware while following the rational thinking patterns of the human mind in software. For pure reasoning that transcends subject and object, the crucial element is completing thought processes in accordance with the principles of logic. In this respect, it is rationally the same whether the correct act of thinking on concrete or abstract values is performed by human intelligence or artificial intelligence. Here, the possibility of determining the logical meaning of the idea of God by artificial intelligence algorithms is discussed. To define the boundaries of the topic, discussions involving marginal claims such as AI addressing religious proposals in the context of its relationship with consciousness or the soul, or its assuming the role of modern religion and God, were deliberately avoided. The study primarily analyzes the methods used by AI in understanding, explaining, and developing attitudes toward the theory of God, within the context of fundamental concepts such as language and logic. In the positivist and rationalist world of the future, it is of great importance to take advantage of the opportunities offered by artificial intelligence in order to preserve both the existence and social reputation of religious and moral values. Indeed, an AI algorithm with a vision for the future should contribute to a healthy conception of God by generating new values rather than being trapped between technology and theology. The purpose of this study is to identify the potential uses of artificial intelligence (AI), an effective tool in daily life and scientific research, and an part of our life due to its speed and accurate computational power, in understanding theological values such as faith, religion, and God. The research uses an inductive analysis of the findings obtained through a literature review to reach a conclusion about the possibilities of AI in thinking about God.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Artificial Intelligence (AI) , Logic , God , Language

Kaynakça

• Arf, Cahit. “Makine Düşünebilir Mi ve Nasıl Düşünebilir?” Universty of Ataturk 1958-1959 Öğretim Yılı Halk Konferansları 1. 91-103. Erzurum: Universty of Ataturk Press, 1959.
• Ayer, Alfred Jules. Dil, Doğruluk ve Mantık. trans. Vehbi Hacıkadiroğlu. Ankara: Metis, 2010.
• Baba, Coşkun. Retoriğin İkna Gücü. Konya: Çizgi Kitabevi, 2018.
• Çağlayan, Harun. Etik Açıdan Mâturîdî’nin Hidayet Anlayışı. Ankara: Grafiker, 2015.
• Çağlayan, Harun. “Kelâm İlmi’nde Teolojik Dil ve Anlaşılma Biçimleri”. I. Uluslararası Din ve İnsan Sempozyumu Din, Dil ve İletişim Tebliğler Kitabı. ed. Yunus Araz et al. 1/441-452. Eskişehir: University of Osmangazi Press, 2019.
• Çağlayan, Harun. “Rasyonalizm Bağlamında Dilbilim ve Din Dili İlişkisi”. Journal of Ekev Akademi 58 (2014), 41-58.
• Çiçekdağı, Caner. Formel Mantık. Ankara: Elis, 2019.
• Dağ, Ahmet. “Dijitalleşme-Yapay Zekâ-Transhümanizm Bağlamında Din ve Dindara Dair”. Yapay Zekâ, Transhümanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit et al. 175-185. Ankara: Presidency of Religious Affairs, 2022.
• Descartes, René. Metod Üzerine Konuşma. trans. Mehmet Karasan. Ankara: Ministry of National Education, 1997.
• Emiroğlu, İbrahim. Klasik Mantığa Giriş. Ankara: Elis, 2009.
• Evans, C. Stephen - Manis, R. Zachary. Din Felsefesi: İman Üzerine Rasyonel Düşünme. trans. Ferhat Akdemir. Ankara: Elis, 2012.
• Frege, Gottlob. Aritmetiğin Temelleri. trans. H. Bülent Gözkân. Istanbul: Yapı Kredi, 2008.
• Frege, Gottlob. Fonksiyon, Kavram, Anlam. trans. M. Sami Türk. Istanbul: Ketebe, 2022.
• Görz, Günther - Nebel, Bernhard. Yapay Zekâ. trans. Barış Konukman. Ankara: İnkılap, 2005.
• Işın, Tamer - Işın, Ziya Cihangir. Tanrı Yapay Zeka. Istanbul: Kitap Yurdu, 2024.
• al-Juwaynī, Abū al-Maʿālī ʿAbd al-Malik b. Yūsuf. Kitāb al-irshād ilā qawāṭiʿi’l-adilla fī ʾuṣūli’l-iʿtiqād. Critical ed. Muḥammad Yūsuf Mūsā. Baghdat: Maktaba al-Khanjī, 1950.
• Karslı, Necmi. “Ethical and Theological Problems Related to Artificial Intelligence”. Journal of Eskişehir Osmangazi University Faculty of Theology 12 (2025), 1-19.
• Koç, Turan. Din Dili. Istanbul: İz, 1998.
• Konigsburg, Joyce Ann. “Scientific Wonder, Artificial Intelligence, and Awe of the Divine”. Religions 15/4 (2024), (442) 1-12.
• Köse, Utku. Yapay Zeka Felsefesi. Istanbul: Doğu Kitabevi, 2022.
• Larson, Eric J. Yapay Zekâ Miti, Bilgisayarlar Neden Bizim Gibi Düşünemez¬. trans. Kadir Yiğit Us. Ankara: Fol, 2022.
• Locke, John. İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme. trans. Meral Delikara Topçu. Ankara: Öteki, 2000.
• el-Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Kitâbü’t-Tevhid Açıklamalı Tercüme. trans. Bekir Topaloğlu. Istanbul: İsam, 2014.
• McCarthy, John et al. “A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence”. AI Magazine 27/4 (2006), 12-14.
• Menne, Albert. Mantığa Giriş. trans. Lokman Çilingir. Ankara: Elis, 2005.
• Morowitz, Harold J. “Zihni Yeniden Keşfetmek”. trans. Füsun Doruker. Aklın Gözü: Benlik ve Ruh Üzerine Hayaller ve Düşünceler. ed. Doughas R. Hofstadter - Daniel C. Dennett. 41-48. Istanbul: University of Bogazici Press, 2005.
• Nilsson, Nils J. “Eye on the Prize”. AI Magazine 16/2 (1995), 9-17.
• Ödemiş, Mehmet. “Yapay Zekâda Ruh/Bilinç ve Menşei Problemi”. Yapay Zekâ, Transhümanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit et al. 55-84. Ankara: Presidency of Religious Affairs, 2022.
• Öner, Necati. Klasik Mantık. Ankara: Faculty of Divinity of Ankara University, 1991.
• Öztemel, Ercan. Yapay Sinir Ağları. Istanbul: Papatya, 2016.
• Penrose, Roger. Kralın Yeni Aklı: Bilgisayar, Zekâ ve Fizik Yasaları. trans. Tekin Dereli. Istanbul: University of Koc Press, 2017.
• Pfeiffer, John. The Thinking Machine. New York: J.B. Lippincott Company, 1962.
• Platon. Menon. trans. Furkan Akderin. Istanbul: Say, 2013.
• Reese, Byron. Yapay Zekâ Çağı. trans. Mihriban Doğan. Istanbul: Say, 2020.
• Richardson, Ken. Zekânın Bilimi ve İdeolojisi: Genler, Beyin ve İnsanın Potansiyeli. trans. Mehmet Doğan. Istanbul: University of Koc Press, 2020.
• Richardson, Ken. Zekâyı Anlamak. trans. Nurettin Elhüseyni. Istanbul: University of Koc Press, 2025.
• Russel, Stuart - Norwing, Peter. Artifical Intelligence: A Modern Approach. New Jersey: Englewood Cliffs, 1995.
• Turing, Alan Mathison. “Computing Machinery and Intelligence”. Mind 49/236 (1950), 433-460.
• Turing, Alan Mathison. “On Computable Numbers with an Application to The Entscheidungsproblem”. Proceedings of the London Mathematical Society 42/2 (1936), 230-265.
• Whitby, Blay. Yapay Zekâ. trans. Çiğdem Karabağlı. Istanbul: İletişim, 2005.
• Wittgenstein, Ludwig. Tractatus Logico-Philosophicus. trans. Oruç Aruoba. Istanbul: Metis, 2011.
• Yıldırım, Ali. Din Dilinin Ahlaki Yorumu. Ankara: Elis, 2015.