Din-Bilim Arasında Bir Uzlaşı Arayışı: Milaslı İsmail Hakkı’nın Din-Bilim İlişkisine Dair Bazı Görüşlerinin Değerlendirilmesi

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 3, 774 - 793, 31.12.2025

Ercan Şen

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1810259

Öz

Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet döneminde yaşamış bir isim olan Doktor Milaslı İsmail Hakkı (1869-1948) asıl olarak bir tıp doktoru olmakla beraber döneminin çeşitli bilimsel, toplumsal ve dinî meseleleri hakkında dikkat çeken bazı görüşler ortaya koymuştur. O, söz konusu bu meselelere dair görüşlerini bir taraftan kaleme aldığı muhtelif kitaplarıyla diğer taraftan döneminin önemli dergilerinde kamuoyu ile paylaşmıştır. Yaşadığı dönemin pek çok münevveri gibi çok yönlü bir aydın olan Milaslı, üretken bir ilim adamı olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim kendisinin tıbbî konulardan dinî konulara, dilbilim meselelerinden modern bilime, ahlaki problemlerden sosyal meselelere kadar pek çok konuda kalem oynattığı eserleri incelendiğinde anlaşılmaktadır. Bu çalışmada Milaslı’nın üzerinde durduğu bu konular içerisinde daha çok onun din-bilim ilişkisine dair bazı görüşlerinin bir değerlendirmesini yapmaya çalışacağız. Çünkü o Osmanlı son dönemi ve erken Cumhuriyet dönemi modernleşme sürecindeki entelektüel kaygıları yansıtan isimlerden biri olduğu için o dönemdeki din-bilim ile İslam-bilim arasındaki tartışmalara doğrudan katılmıştır. Bu katılımdaki temel motivasyonu ise yaşadığı dönemde modernleşmenin bir zorunluluk olarak algılanması ve dinî düşüncenin bu sürece çatışarak değil, destekleyerek dahil olması gerektiği düşüncesine sahip olmasıdır. Bu süreçte o, İslam geleneğine bağlı kalarak bilimin evrenselliğine kabul eden bir portre olarak öne çıkmış, yazılarında çoğunlukla rasyonalist ve modernist fikirleri yansıtan biz çizgiyi takip etmiş, dinî metinleri akıl ve bilim ile harmanlamaya çalışmıştır. Milaslı’nın, eserlerinde din-bilim ilişkisi kapsamında pek çok konuya temas ettiğini söylemek mümkündür. Onun ele aldığı konuların tamamını bir makalenin sınırları içine sığdırmak mümkün değildir. Hal böyle olunca bu çalışmada onun Kur’ân’da yaratılış meselesi, evrim ve tekâmül, Kur’ân ve modern bilim ilişkisi, mucize ve keramet, Kur’ân’ın müteşabihleri, ibadetlerin tıbbi boyutları, domuz eti ve etlerin tezkiyesi meselesi gibi konular üzerindeki yaklaşımlarına odaklanılacaktır. Bu makalenin amacı Milaslı’nın din-bilim ilişkisine yönelik kabullerinin tasvirî bir değerlendirmesini yapmak ve onun din-bilim ilişkisi konusunda ortaya koyduğu düşünceleri tartışmaktır. Çalışmamızda doküman incelemesi metodu ve içerik analizi yöntemi kullanılarak Milaslı’nın bizzat kendi eserlerinden hareketle onun din-bilim ilişkisi hakkındaki bazı görüşleri üzerinde durulacaktır. Böylelikle geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet döneminde yaşamış ve fakat görüşleri pek bilinmeyen bir tıp doktoru ve aynı zamanda bir geçiş dönemi aydınının din-bilim arasındaki görüşlerinin daha yakından tanınmasına zemin hazırlanmış, din-bilim tartışmaları çerçevesinde söz konusu dönemin entelektüel ve ilmî tartışmalarının panoramasına bir nebze olsun ışık tutulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Milaslı İsmail Hakkı , Din , Bilim , Kur’ân , Uzlaşı

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu (TÜBİTAK) tarafından 122G228 proje numarasıyla desteklenmiştir

A Quest for Reconciliation Between Religion and Science: An Evaluation of Some Views of Milaslı Ismail Hakki on the Relationship Between Religion and Science

Öz

Doctor Milaslı Ismail Hakki (1869-1948), who lived during the late Ottoman and early republican periods, was primarily a medical doctor, but he put forward noteworthy views on various scientific, social, and religious issues of his time. He shared his opinions on these matters through various books he authored and in important journals of the period. Like many intellectuals of his era, Ismail Hakki was a multifaceted scholar and a productive man of science. Indeed, an examination of his works, in which he wrote on numerous topics from medical issues to religious subjects, from linguistic matters to modern science, from moral problems to social issues, makes this clear. In this study, among the topics Milaslı focused on, we will attempt to evaluate Milaslı’s views on the relationship between religion and science. Because he is one of the figures who reflected the intellectual concerns of the late Ottoman and early Republican modernization period, he directly participated in the debates on religion–science and Islam–science relations. His primary motivation in engaging with these discussions was the widespread perception, that modernization was an unavoidable necessity, and his conviction that religious thought should take part in this process not by opposing it, but by supporting it. In this context, he emerged as a figure who remained committed to the Islamic tradition while also acknowledging the universality of science. In his writings, he consistently pursued a line of thought marked by rationalist and modernist tendencies, seeking to harmonize religious texts with reason and scientific knowledge. It is possible to state that Milaslı addressed numerous topics within the broader framework of the religion–science relationship. Covering all the issues he engaged with within the scope of a single article is not feasible. Therefore, this study will focus specifically on his approaches to such subjects as creation in the Qur’ān, evolution and development, the relationship between the Qur’ān and modern science, miracles and saintly wonders, the mutashabihāt of the Qur’ān, the medical dimensions of religious practices, and the question of pork and the ritual purification of meat. This article aims to provide a descriptive evaluation of Milaslı’s acceptance of the relationship between religion and science and to discuss his thoughts on this subject. In our study, using the document and content analysis method, Milaslı’s some views on the relationship between religion and science will be examined based on his own works. Thus, this study provides a basis for a closer understanding of the views on religion and science held by a physician—an intellectual of a transitional period—who lived during the late Ottoman and early Republican era but whose ideas have remained largely unknown. In doing so, it also sheds some light on the intellectual and scholarly debates on religion and science that characterized that period.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Milasli Ismail Hakki , Religion , Science , Qur’ān , Reconciliation

Destekleyen Kurum

This study was supported by the Scientific and Technological Research Council of Turkey (TUBITAK) under project number 122G228.

Kaynakça

• Abd al-Bāqī, Muhammad Fuād. al-Muʿjam al-mufahras li-alfāẓ al-Qurʾān al-Karīm. Cairo: Dār al-Kutub al-Miṣrī, 1364.
• Abduh, Muhammed. Tefsîru Cüz-i Amme. Egypt: Maṭbaʻat Egypt, 2010.
• Arslan, İshak. “Bilim-Din İlişkisi Nasıl Ele Alınabilir?” Kutadgubilig: Philosophy–Science Research 20 (2011), 211-231.
• Aṣfahānī, al-Rāghib. al-Mufradāt fī gharīb al-Qurʼān. Beirut: Dār al-Maʻrifah, n.d.
• Baloğlu, Adnan Bülent. “Din mi Bilim mi: İkilemin Çözülüşü”. Journal of The Faculty of Divinity of Dokuz Eylül University 18 (2003), 21-52.
• Barbour, Ian G. When Science Meets Religion. New York: Harper Collins, 2000.
• Bayḍāwī, ʻAbd Allāh ibn ʻUmar. Anwār al-tanzīl wa-asrār al-taʼwīl. 2 Volumes. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlmīyah, 2003.
• Coşkun, İbrahim. “Din-Bilim Uzlaşısı ve Kur’ân’ın Aklî Mucizeliği”. Journal of Islamic Research 19/4 (2006), 543-557.
• Demirtaş, Nazlı - Eraslan, Ebubekir. “Doctor Ismail Hakkı Milasli’s Life And Works”. The Journal Of Academic Social Science 154 (2024), 431-444.
• Düzgün, Şaban Ali. “Din-Bilim İlişkisinde Modeller ve Ortak Kavramlar”. Journal of Kalam Research(Kader) 4/1 (2006), 51-62.
• Eraslan, Ebubekir. “Milaslı İsmail Hakkı’nın Hayatı ve Eserleri Hakkında Yeni Tespitler ile ‘Yeni Yazının El Yazısında da Bitişmemesi Büyük Meziyettir’ Makalesinin Analizi”. Eurasian Journal of Social and Economic Research (EJSER) 8/4 (2021), 174-189.
• Eraslan, Ebubekir - Ebubekir Eraslan (ed.). “Doktor Milaslı İsmail Hakkı’nın (1869-1948) Hayatı, Eserleri ve Türk Dili Tarihindeki Yeri”. Çok Kimlikli ve Yönlü Bir Osmanlı Münevveri Doktor İsmail Hakkı Milaslı’nın Bilimsel Mirası, ed. Ebubekir Eraslan, 11-57. İstanbul: BKY - Babıali Kültür Publications, 2025.
• Hamdi Yazır, Elmalılı. Hak Dini Kur’an Dili. 6 Volumes. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Publications, 2023.
• İsmail Hakkı, Milaslı. “Ahlak Vazifeler III”. Kutlu Bilgi 6 (1945), 167-170.
• İsmail Hakkı, Milaslı. “Ahlak vazifeleri I”. Kutlu Bilgi 7 (1944), 101-103.
• İsmail Hakkı, Milaslı. “Ahlak Vazifeleri V”. Kutlu Bilgi 8 (1945), 231-234.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Din-i İslam ve Ulum ve Fünun. Dersaâdet: Nümune-i Tıbaat, 1327.
• İsmail Hakkı, Milaslı. “Din-i İslam ve Ulum-ı Fünun Namındaki Eser-i Mutebereden”. Sırat-ı Müstakim 4/97 (1910), 329-330.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Dinimizi Bilelim ve Bildirelim. y.y.: y.y., 1946.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Hakikat-i İslam. İstanbul: Hilal Matbaası, 1343.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Hristiyanlık ve Müslümanlık. İstanbul: Türkiye Matbaası, 1935.
• İsmail Hakkı, Milaslı. İslam Dininde Etlerin Tezkiyesi. İstanbul: Ahmet Sait Matbaası, 1933.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Kur’âna göre Hazreti İsa’nın Babası. Ankara: Ankara Matbaası, 1934.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Kur’an’ın Mucizeleri ve Müteşabih Ayetlerin Tefsirleri. İstanbul: Türkiye Matbaası, 1935.
• İsmail Hakkı, Milaslı. Namazın Tıbben Faydası. Konstantiniye: Malumat Kütüphanesi, 1316.
• Karaca, Ayşegül. “Doktor Milaslı İsmail Hakkı Kaynakçası”. Korkut Ata Journal of Turkiyat Studies 13 (2023), 1428-1436.
• Kırca, Celal. Hayatın İçinde Hayatla Birlikte Kur’ân’ı Anlama (Sorunlar-Yöntemler). Ankara: Anadolu Ay Publications, 2019.
• Kuhn, Thomas Samuel. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: The University of Chicago Press, Third., 1996.
• Langacker, Paul. The Standard Model and Beyond. CRC Press, Taylor & Francis Group, 2017.
• Özarslan, Selim. “Din-Bilim İlişkisinin Serencamı: Hristiyanlık ve İslâm Örneği”. Diyanet İlmî Dergi 56/3 (2020), 883-902.
• Öztürk, Resul. “A Contribution from Outside to the Field of New Ilm al-Kalam: Milasli Ismail Hakki’s Views”. Journal of Ilahiyat Researches (ILTED) 49 (2018), 105-130.
• Pickthall, Muhammad Marmaduke. The Meaning of the Glorious Qur'an. Birmingham: Islamic Dawah Centre International, 2008.
• Şen, Ercan. Bilimsel Tefsiri Yeniden Düşünmek (Mahiyet-Tarihçe-Faktörler-Problemler). Bursa: Emin Publications, 2021.
• Wilson, David B. The History of Science and Religion in the Western Tradition, ed. Gary B. Ferngren. New York: Garland Publications, 2000.
• Yaran, Cafer Sadık. Din ve Bilim. Samsun: Sidre Publications, 1997.