‘Eşyanın Hakikati Sabittir’ İlkesinin Kuantum Bağlamında Yorumlanması: Gazzâlî ve Fahreddîn Râzî Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 23 Sayı: 3, 731 - 750, 31.12.2025

Hünkar Durmuş

https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1811440

Öz

Klasik kelâm literatüründe “eşyanın hakikati sabittir” ilkesi, dış dünyanın gerçekliği ve bilginin imkânı problemini temellendiren en temel ilkelerden biridir. Bu ilke, insanın dış dünyada karşılaştığı nesne ve olguların zihinden bağımsız, sabit bir varlık zemini bulunduğu düşüncesine dayanmaktadır. Böylece bilginin nesnel bir temelde kurulabilmesi ve varlığın akılla kavranabilir bir düzene sahip olması mümkün hâle gelmektedir. Kelâmcılar, özellikle sofistlerin “hakikat yoktur” veya “bilgi mümkün değildir” iddialarına karşı geliştirdikleri mantıksal argümanlarla bu ilkeyi sistemleştirmiştir. Onlara göre hakikatin sabitliği, bilginin doğruluk ölçütünü belirleyen ve insan idrakinin güvenilirliğini temellendiren zorunlu bir ilkedir. Zira eşyanın hakikati sabit değilse, bilginin hem değeri hem de nesnelliği ortadan kalkar. Bu yaklaşım, insan bilgisinin duyular ve akıl aracılığıyla ulaşabileceği bir gerçeklik alanının bulunduğu fikrine dayanmaktadır. Duyular dış dünyanın verilerini insana taşırken, akıl bu verileri düzenleyip anlamlandırarak bilgiye dönüştürmektedir. Böylece hakikatin sabitliği ilkesi, bilginin hem epistemolojik hem de ontolojik güvenilirliğini sağlayan bir çerçeve sunmaktadır. Modern dönemde kuantum mekaniği, doğayı mutlak determinizmden kopararak bu klasik anlayışa meydan okuyan yeni bir perspektif geliştirmiştir. Heisenberg’in belirsizlik ilkesi, Bohr’un tamamlayıcılık yaklaşımı ve Schrödinger’in süperpozisyon ilkesi gibi kavramlar, gerçekliğin gözlemden ve bağlamdan bağımsız bir biçimde sabit olarak var olduğu fikrini sarsmıştır. Kuantum düzeyinde varlık artık sabit bir öz değil; olasılıklar, ilişkiler ve ölçüm koşulları içinde beliren bir fenomen olarak anlaşılmaktadır. Bu paradigma değişimi, klasik kelâmın metafizik ilkeleriyle karşılaştırıldığında, bilginin ve hakikatin doğasına dair kadim tartışmalara çağdaş bir boyut kazandırmaktadır. Dolayısıyla bu çalışma, kelâm geleneğinin “eşyanın hakikati sabittir” ilkesini hem tarihsel hem de kavramsal açıdan ele almakta ve modern bilimin ortaya koyduğu epistemolojik açılımlar çerçevesinde yeniden yorumlamayı hedeflemektedir. Araştırmanın yöntemi, doğrudan metin çözümlemesinden ziyade, ilkenin düşünce tarihindeki yankılarını, sofist şüpheciliğine karşı geliştirilen kelâmî argümanları ve bu argümanların modern bilimle kurduğu dolaylı ilişkiyi açıklamaya yöneliktir. Bu bağlamda çalışma, özellikle Gazzâlî ve Fahreddîn Râzî gibi düşünürlerin ontolojiye dair özgün yaklaşımlarına odaklanmakta; onların bilgi, varlık ve hakikat kavrayışlarının kuantumun bağlamsallık ve belirsizlik ilkeleriyle kurabileceği paralellikleri değerlendirmektedir. Böylece “hakikat sabittir” vurgusu, yalnızca durağan bir metafizik ilke olarak değil; aynı zamanda bilgi, gözlem ve anlam arasındaki dinamik ilişkiyi görünür kılan bir düşünsel çerçeve olarak yeniden konumlandırılmaktadır. Sonuç olarak, klasik kelâmın metafizik sabitlik anlayışı ile kuantum fiziğinin olasılıksal gerçeklik tasavvuru arasında doğrudan bir çatışmadan ziyade, hakikatin farklı düzlemlerde ve bağlamlarda açığa çıkabileceğini ima eden tamamlayıcı bir ilişki kurulabileceği öne sürülmektedir. Bu yönüyle çalışma, kelâmın tarihsel mirasını çağdaş bilimsel düşünceyle diyalog içinde yeniden anlamlandırma çabasının bir örneğini teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Gazzâlî , Fahreddîn Râzî , Eşyanın hakikati , Kuantum mekaniği , Belirsizlik ilkesi , Süperpozisyon

Interpreting the Principle ‘The Reality of Things Is Truly Existing’ in the Context of Quantum Theory: A Study on al-Ghazālī and Fakhr al-Dīn al-Rāzī

Öz

In classical kalām literature, the principle “the reality of things is truly existing” stands as one of the most fundamental premises grounding both the reality of the external world and the possibility of human knowledge. It rests on the assumption that entities and phenomena possess a stable, mind-independent ontological foundation. This provides the necessary basis for the objectivity of knowledge and for the intelligibility of existence through reason. The mutakallimūn, particularly in response to the Sophists’ claims that “truth does not exist” or “knowledge is impossible,” developed this principle through logical refutations. For them, the fixity of reality is the essential criterion for truth and the foundation of human cognition’s reliability; if reality were not Truly Existing, knowledge would lose both its value and its objectivity. This framework assumes that human knowledge can access a real and intelligible domain through the cooperation of the senses and reason. The senses convey data from the external world, while the intellect organizes and interprets these data to generate knowledge. Thus, the truly existing reality ensures the epistemological and ontological stability upon which valid knowledge depends. Modern quantum mechanics, however, has challenged this classical perspective by breaking with absolute determinism and redefining the relationship between observation and reality. Concepts such as Heisenberg’s uncertainty principle, Bohr’s complementarity, and Schrödinger’s superposition have undermined the assumption that reality exists as a truly existing essence independent of context and measurement. At the quantum level, being is no longer a static substance but a phenomenon emerging within networks of probability, relation, and observation. Accordingly, this study examines the kalām principle of truly existing reality within both historical and conceptual dimensions, reinterpreting it in light of the epistemological insights offered by modern physics. It focuses particularly on al-Ghazālī and Fakhr al-Dīn al-Rāzī, whose ontological analyses reveal a layered conception of existence paralleling the contextual and probabilistic nature of quantum phenomena. Thus, the notion that “reality is truly existing” is reconsidered not as a rigid metaphysical principle but as a dynamic framework linking being, knowledge, and perception. Ultimately, this synthesis suggests a complementary, rather than contradictory, relationship between the metaphysical constancy of kalām and the probabilistic realism of quantum mechanics—revealing truth as both enduring and multifaceted.

Anahtar Kelimeler

Kalām , al-Ghazālī , Fakhr al-Dīn al-Rāzī , The Reality of things , Quantum mechanics , The principle of uncertainty , Superposition

Kaynakça

• Al-Khalili, Jim ve Johnjoe McFadden. Kuantum Sınırında Yaşam. trans. Şiirsel Taş. İstanbul: Domingo Yayınları, 2016.
• Altaş, Eşref. “Aklın İmkânı ve Sınırı: Fahreddin Râzî’ye Göre Genel ve Özel Metafizik Bilginin İmkânı.” Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 7/2 (2021), 109–139.
• Arslan, Ahmet. Felsefeye Giriş. Ankara: BB101 Yayınları, 2017.
• Arvas, Hamdullah. Müslüman Kelâmında Hak, Hakikat ve Hakkâniyet İlişkisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
• Aygün, Fatma. “‘Eşyânın Hakikâti Sabittir’ İlkesini Benimseyen Kelâmcıların Sofestaiyye Eleştirisi”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 13/2 (Temmuz, 2015), 827-839. https://doi.org/10.18317/kader.93114
• Bağdâdî, Abdülkâhir. el-Fark Beyne’l-Fırak. Beyrut: Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1977.
• Bağdâdî, Ebü’l-Yusr el-İmâm Ebu’l-Muîn Mansûr b. Abdülkâhir b. Tâhir et-Temîmî. Kitābu Uṣūli’d-dīn. İstanbul: Dârü’l-Fünûn Medresetü’l-İlâhiyyât, Matbaʿatü’d-Devle, 1346/1928.
• Bohm, David. “A Suggested Interpretation of the Quantum Theory in Terms of ‘Hidden’ Variables. I.” Physical Review 85 (1952): 166–179. https://doi.org/10.1103/PhysRev.85.166
• Bohr, Niels. Atomic Physics and Human Knowledge. New York: Wiley, 1958.
• Bohr, Niels. Atomic Theory and the Description of Nature. Cambridge: Cambridge University Press, 1961.
• Bolay, Süleyman Hayri. Aristo ve Gazzâlî Metafizikleri. Ankara: Nobel Yayınları, 2013.
• Born, Max. Natural Philosophy of Cause and Chance. Oxford: Oxford University Press, 1949.
• Bozkurt, Mustafa. Fahreddîn Râzî’de Bilgi Teorisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
• Brukner, Časlav. “On the Quantum Measurement Problem.” Nature Physics 10/4 (2017): 259-263. https://doi.org/10.1038/nphys2930.
• Bülgen, Mehmet. Klasik İslâm Düşüncesinde Atomculuk Eleştirileri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf Ali b. Muhammed b. Ali. et-Taʿrîfât. ed. Muhammed Sıddîk el-Minşâvî. Kahire: Dârü’l-Fazîle, 1888.
• Cüveynî, İmâmü’l-Haremeyn. el-İrşâd ilâ kavâṭiʿi’l-edille fî uṣûli’l-iʿtikād. Critical ed. Muhammed Yûsuf Mûsâ ve Ali Abdülmün‘im Abdülhamîd. Kahire: Mektebetu’l-Hancı, 1369/1950.
• Davies, Paul. Tanrı ve Yeni Fizik. trans. Barış Gönülşen. 2. Ed. İstanbul: Alfa Yayınları, 2013.
• Dirac, P. A. M., The Principles of Quantum Mechanics. Oxford: Clarendon Press, 4th ed. 1958.
• Kindî, Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İshâk. “Risâle fî felsefeti’l-ûlâ.” Resâʾilü’l-Kindî. Critical ed. M. Abdulhadî Ebû Zeyd. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1950.
• Earman, John. A Primer on Determinism. Dordrecht: Reidel, 1986.
• Erdem, Suphi. “Varlığın Cezbesinde Dil ve Hakikat -Nietzsche değinileriyle-”. Birey ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi 2/1 (Haziran2013), 13-33.
• Everett, Hugh III. “Relative State Formulation of Quantum Mechanics.” Reviews of Modern Physics 29/3 (1957): 454-462. https://doi.org/10.1103/RevModPhys.29.454.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. Makāsıdu’l-Felâsife. trans. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. İslâm’da Müsamaha (Faysalü’t-tefrika beyne’l-İslâm ve’z-zendeka). trans. Süleyman Uludağ. 2.ed. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. Mişkâtü’l-envâr. trans. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Munkız mine’d-dalâl (Dalâletten Hidayete). trans. Hilmi Güngör. İstanbul: Maarif Basımevi, 1960.
• Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. İhyâu ʿulûmi’d-dîn. trans. Mehmed A. Müftüoğlu. İstanbul: Tuğra Neşriyat, 1990.
• Gribbin, John. Schrödinger’in Kedisinin Peşinde. trans. Nedim Çatlı. İstanbul: Metis, 2024.
• Hanoğlu, İsmail. “Gazâlî Düşüncesinde Nominalizm ve Eşyanın Hakikatı Sorunu”. Birey ve Toplum 2/3 (2012), 85-98.
• Hawking, Stephen. Zamanın Kısa Tarihi. trans. Mehmet Harmancı. Ankara: TÜBİTAK Yayınları, 1998.
• Heisenberg, Werner. Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science. New York: Harper, 1958.
• Heisenberg, Werner. “On the Perceptible Content of Quantum Theoretical Kinematics and Mechanics”. Quantum Theory and Measurement. Ed. J. A. Wheeler – W. H. Zurek. Princeton: Princeton University Press, 1983.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Vol. Beyrut: Dâru Sâdır, 2003.
• İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed Râğıb, el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân, Critical ed. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dımaşk: Dârü’l-Kalem; Beyrut: ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1412/1991.
• İsi, Hasan. “‘Gerçek’ ve ‘Hakikat’ Sözcükleri Üzerine Felsefî ve Dilbilimsel İnceleme.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/41 (2015), 181–196. https://doi.org/10.17719/JISR.20154115009
• Kādî Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasan Abdülcebbâr b. Ahmed. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl (en-Nazar ve’l-Ma‘ârif). Critical ed. İbrâhîm Medkûr. Kahire: y.y., ts.
• Kosslyn, Stephen M. Image and Brain: The Resolution of the Imagery Debate. Cambridge: MIT Press, 1994.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. Critical ed. Fethullâh Halîf. İskenderiyye: Dâru’l-Câmiâti’l-Mısriyye, 1431.
• Messiah, Albert. Quantum Mechanics. New York: Dover Publications, 1999.
• Nesefî, Ebü’l-Muîn Meymûn b. Muhammed b. Muhammed b. Mu‘temid. Tebṣıratü’l-edille fî uṣûli’d-dîn. Ed. Hüseyin Atay. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2004.
• Öğük, Emine. “İmâm Mâtürîdî’nin Hak ve Hakikat Tasavvuru”. Tokat İlmiyat Dergisi 8/1 (Haziran 2020), 71-98. https://doi.org/10.5281/zenodo.3876196
• Pezdevî, Ebü’l-Yusr Muhammed b. Muhammed. Uṣûlü’d-dîn. Critical ed. Hans Peter Linss; tsh. Ahmed Hicâzî es-Sakkā. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Turâs, 1424/2003
• Planck, Max. Modern Doğa Anlayışı ve Kuantum Teorisi’ne Giriş. trans. Yılmaz Öner. İstanbul: Liberus Kitap, 2025.
• Polkinghorne, John. Kuantum Kuramı: Çok Kısa Bir Başlangıç. trans. Mehmet Ali Olpak. İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları, 2023.
• Proietti, Massimiliano et al. “Experimental Test of Local Observer Independence.” Science Advances 5/9 (2019). https://doi.org/10.1126/sciadv.aaw9832.
• Râzî, Fahreddîn. el-Meʿâlim fî uṣûli’d-dîn. Critical ed. Tâhâ Abdürraûf Saʿd. Kahire: Mektebetü’l-Külliyâti’l-Ezheriyye, ts.
• Râzî, Fahreddîn. el-Mebâhisü’l-meşrikiyye fî ʿilmi’l-iİlâhiyyât ve’t-tabîʿiyyât. Critical ed. Muhammed Muʿtasım Billâh el-Bağdâdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿArabî, 1990.
• Râzî, Fahreddîn. el-Metâlibü’l-âliye mine’l-ʿiİlmi’l-ilâhî. Critical ed. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. 9 Vol. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1407/1987.
• Râzî, Fahreddîn. Nihâyetü’l-ʿukūl fî dirâyeti’l-uṣûl. Critical ed. Saîd Abdüllatîf Fûde. 4 Vol. Beyrut: Dâru’z-Zehâir, 1436/2015.
• Schrödinger, Erwin. “The Present Situation in Quantum Mechanics.” trans. John D. Trimmer. Proceedings of the American Philosophical Society 124/5 (1980), 323–338.
• Taslaman, Caner. Kuantum Teorisi, Felsefe ve Tanrı. İstanbul: İstanbul Yayınevi, 5. Ed., 2012.
• Taylan, Necip. Gazzâlî’nin Düşünce Sisteminin Temelleri: Bilgi, İman, Mantık. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1989.
• Teftâzânî, Sa‘deddîn. Şerhu’l-ʿAkāʾidi’n-Nesefiyye (Ebû Hafs en-Nesefî, el-ʿAkāʾid). Annotated by: Ebü’l-Kāsım Muhammed İlyâs el-Himme Nağrî; Verified by: Abdullâh Lâjfûrî. Gucerât–Dabel: İdâretu’s-Sıddîk, 1439/2018.
• Wigner, E. P. “Remarks on the Mind-Body Question.” In The Scientist Speculates: An Anthology of Partly-Baked Ideas, ed. I. J. Good, 284-302. London: Heinemann, 1961.
• Wolfson, Harry Austryn. The Philosophy of the Kalām. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1976.
• Yıldız, Ayşe. “Gazzâlî’nin Düşünce Dünyasında Varlık ve Felsefe”. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/9 (Ocak 2017), 159-173.
• Yıldız, Mustafa. “Fahreddin er-Râzî’ye Göre Metafizik Bilgiye Ulaşmanın Yolu Olarak Nazar ve İstidlal”. Kader: İlahiyat Araştırmaları Dergisi 21/1 (Haziran 2023), 109–139. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1283757