Molla Câmî’nin A‘yân-ı Sâbite Anlayışı Bağlamında Kazâ-Kader, İnsan Fiilleri ve Yaratılış

Bu çalışmanın amacı, tasavvuf düşüncesinin önemli yorumcularından biri olan Molla Câmî’nin a‘yân-ı sâbite anlayışını ortaya koymak ve bu kavramın kazâ-kader, insan fiilleri ve yaratma teorisiyle olan ontolojik ilişkisini incelemektir. Vahdet-i vücûd düşüncesinin en temel kavramlarından olan a‘yân-ı sâbite, Câmî’ye göre ilahî ilimde bulunan sâbit hakikatler; haricî ve somut bir varlığa sahip olmayan, ezelî ve ebedî olarak değişmeyen maʻkûl suretlerdir. Bu sâbit hakikatler hüküm, eser ve nitelikleri vasıtasıyla dış dünyada zuhur etmektedirler. Câmî’ye göre kazâ varlıkların aynlarına dair ilahî hükmü; kader ise bu hükmün tafsili, yani varlıkların istidat ve kabiliyetlerine göre belirli zaman ve sebeplere bağlı olarak tahakkuk etmesidir. Bu tarif, Eşʻarîlerin kazâ-kader tanımıyla uyuşmaktadır. Ancak Câmî, “kaderin sırrı” ve “kaderin sırrının sırrı” formülasyonlarıyla kader meselesini vahdet-i vücûd ontolojisi üzerinden yorumlamaktadır. Buna göre kaderin sırrı, her bir aynın a‘yân-ı sâbitede belirlenmiş kabiliyetine göre varlıkta zuhûr etmesi; kaderin sırrının sırrı ise ilahî zâtta bulunan değişmeyen nisbet ve şe’nlerdir. Bu nisbet ve şe’nlerin değişmediği vurgusu, ilahî ilmin maluma tâbi oluşu ilkesiyle ilişkilidir; Câmî bu ilke sayesinde ilahî ilmin varlıklar üzerinde zorlayıcı bir tesirinin bulunmadığını ileri sürer. Câmî mantalitesinde insan fiilleri yaratma bakımından Allah’a, kesb bakımından ise kula nispet edilmekle birlikte; kulun fiili, mutlak varlığın kulun mertebesine tenezzül ederek onun istidadına göre kayıtlanıp zuhur etmesi olarak izah edilmektedir. Câmî bu tenezzül ve kayıtlanmayı kulun ihtiyarî fiili olarak adlandırmaktadır. Kudret ve fiilin kula nispet edilmesi ise Hakk’ın kulda kudret ve fiil suretinde zuhuru bakımından olup kudret ve fiiller hakikatte Hakk’a nispet edilir. Bu nedenle Câmî, kulun fiil üzerinde doğrudan bir tesirinin olmadığını ifade eder. Bununla birlikte Câmî, mutlak cebir anlayışını kulun istidat ve kabiliyetine dayanan bir kesb teorisiyle aşmayı hedefler. Câmî, yaratmayı Hakk’ın vücûdunun a‘yân-ı sâbitelere bürünmesi olarak açıklar. Yaratmanın sürekliliği bağlamında, âlemin sadece arazlar değil bütün cüzleriyle her an yenilendiğini savunur ve bu sürekli yaratılış hadisesini Hakk’ın mütekabil isimlerinin faal oluşuyla ilişkilendirir. Yaratmayla ilgili diğer bir husus da Câmî’nin, bazı eserlerinde yaratmanın zaruretine veya vücubuna ilişkin ifadelerine yer vermesidir. Ona göre âlem, ayn-ı vâhidde toplanan arazların toplamından ibaret olup bu ayn-ı vâhid, vücûdun hakikatidir; bütün cevher ve arazlar onunla kaimdir. Çalışmanın önemli bulgularından biri, Câmî’nin kazâ-kader ve insan fiilleri meselesinde kelamî terminolojiyi kullanmakla birlikte, bunları vahdet-i vücûd düşüncesi bağlamında ontolojik düzeyde temellendirdiğini ortaya koymasıdır. Araştırmanın ulaştığı nihaî sonuç, Câmî’nin dayanan a‘yân-ı sâbite doktrini vasıtasıyla vahdet-i vücûd düşüncesine Allah âlem-insan modeli inşa ettiği; kelam ilminin kazâ-kader, insan fiilleri ve kesb görüşünü ontolojik zemine taşıyarak kulun kabiliyet ve istidadıyla ilişkilendirdiği yönündedir.

The aim of this study is to explain the concept of al-aʿyān al-thābitah (immutable essences) of Mulla Jāmī, who is one of the important commentators of Sufi thought, and to examine the ontological relationship of this concept with qaḍāʾ-qadar (decree and destiny), human actions, and the theory of creation. Being one of the most fundamental concepts of the thought of wahdat al-wujûd (the unity of being), al-aʿyān al-thābitah, according to Jāmī, are the immutable realities found in the divine knowledge; they are intelligible forms that do not possess an external and concrete existence, and remain immutable eternally and everlastingly. Jāmī conceptualizes them as al-suwar al-ʿilmiyya (epistemic forms), haqâiq al-mawjûdât (the realities of existents), and haqâiq al-mumkina (the realities of possibles). Even though these immutable realities do not have existences in the external world, they manifest in the external world by means of their properties, effects, and attributes. According to Jāmī, qaḍāʾ is the divine decree regarding the essences of existents; qadar, on the other hand, is the detailing of this decree, that is, its realization depending on specific times and causes according to the predispositions (isti’dâd) and capacities of the existents. This definition coincides with the Ash‘arites’ definition of qaḍāʾ -qadar. However, in this context, Jāmī interprets the issue of destiny through the ontology of wahdat al-wujûd with the formulations of “the secret of destiny” and “the secret of the secret of destiny”. According to this, the secret of destiny is the manifestation of each essence in existence according to its capacity determined in the al-aʿyān al-thābitah; the secret of the secret of destiny is the unchanging relations (nisab) and modes (shuûn) found in the divine essence. The emphasis that these relations and modes do not change is directly related to the principle that divine knowledge is subordinate to the known (al-ilm tâbi‘ li’l-ma‘lûm); Jāmī argues, by virtue of this principle, that divine knowledge has no compelling effect on existents. In Jāmī’s mentality, while human actions are attributed to Allah in terms of creation (halq) and to the servant in terms of acquisition (kasb); the action of the servant is explained as the descent (tanazzul) of the absolute being into the level of the servant, and its manifestation by being conditioned according to his predisposition. According to this understanding, the Truth (Haqq) descends from the level of unity and absoluteness to the level of multiplicity and conditioning, and is conditioned according to the predispositions of the receivers. Jāmī terms this descent and conditioning as the voluntary action of the servant. The attribution of power and action to the servant is in terms of the manifestation of the Truth in the servant in the form of power and action. The powers and actions that manifest in the loci of manifestation (mazâhir) are in reality attributed to the Truth. For this reason, Jāmī states that the servant has no direct effect on the action. Nevertheless, Jāmī aims to overcome the understanding of absolute compulsion (jabr) with a theory of acquisition (kasb) based on the predisposition and capacity of the servant. Jāmī explains creation as the clothing of the existence of the Truth into al-aʿyān al-thābitah. Within the context of the continuity of creation, he argues that the world is renewed at every moment not only with its accidents but with all its parts (juz’iyyât), and he associates this continuous event of creation with the fact that the reciprocal names of the Truth are active. Another issue related to creation is that Jāmī, in some of his works, includes expressions regarding the necessity or obligation (wujûb) of creation. According to him, the world consists of the sum of the accidents gathered in the ayn al-wâhid (the single essence), and this ayn al-wâhid is the reality of existence; all substances and accidents subsist through it. One of the important findings of the study is to reveal that Jāmī, while using theological (kalâmî) terminology in the issue of qaḍāʾ-qadar and human actions, substantiates them on an ontological level within the context of the thought of wahdat al-wujûd. The final conclusion reached by the research is that Jāmī constructed a model of God-world-human for the thought of wahdat al-wujûd by means of the doctrine of al-aʿyān al-thābitah; and that he transferred the view of qaḍāʾ -qadar, human actions, and acquisition of the science of theology (kalâm) onto an ontological ground, relating it to the capacity and predisposition of the servant.