MU’TEZİLE’DE KALP MÜHÜRLENMESİ VE ÖZGÜRLÜĞÜN SÜREKLİLİĞİ MESELESİ
Öz
İslam, kalbi sadece bir organ olarak telakki etmez. Kalp aynı zamanda insanın anlama ve idrak etme merkezini oluşturur. Bu sebeple hakikati görme veya hakikate kör bakma kalbin bir hareketi olarak ifade edilir. Anlamak istemeyen kalbin felaketi ise bu durumda mühürlenme/hatm olmaktadır. Mu’tezilî düşüncede her ne kadar mühürlenme bir akıbet/ceza, alamet veya diğer insanlar için maslahat kabul edilse de insanın iman etme özgürlüğüne engel olan bir belirlemeyi ifade etmez. İnsan, teklifin son anına kadar kendisi hakkında nihaî kararı verebilme yeti ve kudretine sahiptir. Hem adli ilahi hem de insana verilen tercih etme imkânı gerçeğe ulaşmayı engelleyecek faktörlere müsaade etmemektedir. Bu sebeple hatm, bir sebep değil; bireyin kararıyla ilintili sonuçtur. Buna göre özgür bireyin kendisi hakkında verdiği net ve sabit karar mühürlenme olmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Abdulkerim, Osman, Nazariyyetü’t-Teklif-Erau’l-Kâdî-Abdilcabbari’l-Kelâmiyye, Beyrut: 1971. Akbânî, Ebu Osman Said b. Muhammed b. Muhammed, Kitabu’l-Vesîleti-bi-Zati’llahi ve Sıfatıhî, thk. Nizar Hammadi, Beyrut: 2008. Askerî, Ebû Hilal, el-Furuku’l-Luğaviyye, thk. Muhammed İbrahim Selim, Dâru’l-İlm ve’s-Sekafe: Kahire 1997. Aytepe, Mahsum, “Kâdî Abdulcebbar’da Lütuf Teorisi” (Doktora Tezi) Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara: 2014. Câhız, Ebu Osman Amr bin Bahr el-Kinânî, Resâilu’l-Câhız, thk. Abdusselam Muhammed Harun, Kahire: (ts.). Davud, Abdulbârî Muhammed el-İradetu-inde’l-Mu’tezile ve’l-Eş’aira, Dâru’l-Ma’rifeti’l-Camiati: İskenderiye 1996. İbnu’l-Melâhimî el-Havârizmî, Mahmud b. Muhammed, Kitabu’l-Fâik fî-Usûli’d-Dîn, thk. Faysal Bedir Avn, Kahire: 2010. İbn Metteveyh, Hasen b. Metteveyh en-Necrânî el-Mu’tezilî, Kitabu’l-Mecmû fi’l-Muhît bi’t-Teklîf, cem. Ebu Muhammed el-Hasen b. Ahmed b. Metteveyh, thk. J.J. Houben-Daniel Gımaret, Beyrut: 1981. Kâdî Abdulcabbar, el-Munye ve’l-Emel, tlf. Ahmed b. Yahya el-Murtaza, thk. Isamuddin Muhammed Ali, (ys): 1985. Kâdî Abdulcebbar, Ebu’l Hasen Ahmed b. Abdilcabbar el-Esedî Abâdî, Müteşâbihu’l-Kur’an, thk. Ahmed Muhammed Zerzur, nşr. Dâru’t-Turas, Kahire: 1966. Kâdî Abdulcebbar, el-Muğnî fî-Ebvabi’t-Tevhîd ve’l-Adl (İrâde), thk. Muhammed Khodor Nabha, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye: Beyrut 2012. Kâdî Abdulcebbar, el-Muğnî fî-Ebvabi’t-Tevhîd ve’l-Adl (el-Aslah, İstihkaku’z-zem, et-Tövbe), thk. Muhammed Khodor Nabha, nşr. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye (XIV), Beyrut: 2012. Kâdî Abdulcebbar, el-Muğnî fî-Ebvabi’t-Tevhîd ve’l-Adl (el-Lütf), thk. Muhammed Khodor Nabha nşr. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye (XIII) Beyrut: 2012. Kâdî Abdulcebbar, Tenzîhu’l-Kur’an Ani’l-Metâin, nşr. Dâru’n-Nehzati’l-Hadîse, Beyrut (ts.). Kâdî Abdulcebbar. el-Muğnî fî-Ebvabi’t-Tevhîd ve’l-Adl (el-Mahlûkât), thk. Muhammed Khodor Nabha, nşr. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye (VIII), Beyrut: 2012. Mâverdî, Ebi’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habîb el-Basrî, en-Nüketu ve’l-Uyûn, tlk. es-Seyyid Abdulmaksûd b. Abdurrahim, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye: Beyrut (ts.). Muhammed Ammara, el-Mu’tezileve’l-Hurriyyetü’l-Müşkiletü’l-İnsaniyye (Mu’tezile ve İnsanın Özgürlüğü Sorunu) çev. Vahdettin, İnce, Ekin Yayınları: İstanbul 1998. Nisâbûrî, Ebû Reşîd Saîd b. Muhammed, Kitâbu’t-Tevhîd-Divânu’l-Usûl, nşr. Müessesetu’l-Mısrıyyeti’l-Amme, thk. Muhammed Abdulhâdî Ebû Ride, Kahire: 1965. Râğıb el-İsfahânî, ez-Zerîa ilâ Mekârimi’ş-Şerîa (İslam’ın Ahlak İlkeleri), trc. Abdi Keskinsoy, Beşikçi Yayınevi: Trabzon 2003. Râzî, Ebu Hatim Ahmed b. Hamdan, Kitabu’z-Zîneti-fi’l-Kelimati’l-İslamiyyeti’l-Arabiyye, haz. Hüseyn Hamedani, Yemen: 1994. Râvî, Abdüssettar, el-Akl ve’l-Hürriyye Dirâsetü’n fî-Fikri’l-Kâdî Abdilcabbari’l-Mu’tezilî, Beyrut: 1980. Sedîduddîn Mahmud el-Hımsî er-Râzî, el-Munkızu mine’t-Taklîd, Müessesetu’n-Neşri’l-İslamiyye: Kum h. 1414. Subhî, Ahmed Mahmûd, Fî-İlmi’l-Kelâm (Mu’tezile), Dâru’n-Nehzati’l-Arabiyye: Beyrut 1985. Şerif Murtazâ, Ali b. Huseyn el-Musevî el-Bağdâdî, Emâli’l-Murtazâ-Ğureru’l-Fevâid ve Dureru’l-Kalâid, thk. Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim, (ys.): 1954. Şerif Murtazâ, el-Hudûd ve’l-Hakâik (Resail’uş-Şerif-el-Murtazâ içerisinde), thk. Seyyid Ahmed el-Huseynî, Kum h.: 1405. Uludağ, Süleyman, “Kalp”, DİA, XXIV, 2001. Zemahşerî, Cârullah Ebû’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer, el-Keşşâf an-Hakâik-i-Ğavâmizi’l-Tenzîl ve Uyûni’l-Ekâvil, thk. Adil Ahmed Abdulmevcud-Ali Muhammed Muavvız, Riyâd: 1998.