Şeytan’ın Saptırmasına İlişkin Kur’an İfadelerinin İrade Hürriyeti Açısından Değerlendirilmesi
Öz
Kur'an-ı Kerim’de şeytanın insan iradesi üzerinde etkili olduğuna ilişkin ifadeler bulunmaktadır. Birçok ayette şeytan ve taraftarlarının, insanoğlunun en büyük düşmanı olduğu hatırlatılmakta ve onların insanları saptırmak için kurduğu tuzaklardan söz edilmektedir. İnsanlardan ve cinlerden olan bu şeytanlara nispet edilen ifadeler, onların tuzaklarına karşı insanın çaresiz bir durumda olduğunu düşündürdüğü gibi insanın eylemlerinde tam bir hürriyete sahip olup olmadığı hususunda da bazı soru işaretlerine neden olmaktadır. Nitekim bu ayetlere ilişkin tefsir kaynaklarında, irade hürriyetine muhalif bazı yorumlara rastlanabilmektedir. Kur’an’daki bazı pasajlarda ise şeytanın kurduğu tuzakların zayıf ve aşılması mümkün bir yapıda olduğu vurgulanmaktadır. Bu durum, konunun kelâmî açıdan değerlendirilmesini zaruri hale getirmektedir. Nitekim şeytanların, insan hürriyetini kısıtlamaya yönelik saptırma girişimleri, kelâm kaynaklarında “insanın özgürlüğü ve fiillerindeki sorumluluğu” konularıyla birlikte ele alınmış; insan fiilleri, iradenin fiillerdeki rolü ve irade hürriyeti bağlamında tartışılmıştır. Bu çalışmada şeytan ve taraftarlarına nispet edilen saptırma eylemlerinin, insan iradesini ne ölçüde etkilediği ve bu etkilenmenin özgür iradeye bir sınırlama getirip getirmediği hususları, ilgili kelâmî tartışmalarla birlikte ele alınacaktır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Altıntaş, Ramazan. Kur’an’da Hidâyet ve Dalalet. İstanbul: Pınar Yayınları, 1995.Bâkıllânî, Kâdî Ebû Bekir (v. 403/1013). Temhîdu’l-Evâili fî Telhîsu’d-Delâil. (İmâdüddîn Ahmed Haydar). Beyrut: Müessesetü’l-Kütübü’s-Sekâfiyye, 1407/1987.Eş’arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmail (v.324). Makâlâtu’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu’l-Mûsâllî. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: Mektebet'ü Nehdati'l-Mısrıyye, 1950.Hucceti, Muhammet Bakır. İblis fi’l-Kur’an ve’l-Hadis. Beyrut: Daru’l-Mücteba, 1993.Ebü’l-Hasen Kādı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse. nşr. Abdülkerim Osman. 3.Baskı. Kahire: Mektebetü’l -Vehbe, 1996.-------------- Tenzîhu’l-Kur’ânani’l-Metâin. Beyrut: Dâru’l-Nehdati’l-Hadîse, İbn Hazm, Ali b. Ahmed (v. 456h.). el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ahvâi ve’n-Nihal. thk. Muhammed İ. Nasr, Abdurrahman Umeyre, I-V. Beyrut: Dâru’l-Cîl, Thsz.İbn Cevzî, Cemalettin Ebi’l-Fereç Abdurrahman. Telbisü İblis. Beyrut: Daru’l-Fikr, 2001.-------------, Keydü’ş-Şeytan. thk. Ebi’l Esbal ez-Züheyrî. Kahire: Mektebetu İbnTeymiyye, 1999.İbrâhîm Kemal Edhem. el-Alaka beyne’l-Cin ve’l-İns. Beyrut: Dar Beyrut, 1993.İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânu’l-Arab. thk. Abdullah Ali el-Kebir, Muhammed Ahmed Hasebullah, Haşim Muhammed eş-Şazeli. Kahire: Dâru’l-Maarif, Thsz.İsfehânî, Ebu’l-Kasım Hüseyin Ragıp (v. 502h.). el-Müfredât fi Garibi’l-Kur’an thk. Muhammed Seyyid Kiylani. Kahire: Matbaatü’l-Halebi, 1961.El-Mağnisâvî. Ebu’l-Muntehâ Ahmed b. Muhammed Hanefî. Şerh’ul-Fıkh’ıl-Ekber. Haydarabât: Meclis Dâirati’l-Meârifi’n-Nizâmiyye,1815. 162.Mâturidî, Ebu Mansûr Muhammet b. Muhammet b.Mahmut, (v. 333h./944m.). Te’vilât-ü Ehli’s-Sünne. thk. Fâtıma Yusuf el-Haymî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2004.Müslim, İbn Haccac Ebu’l-Hasan El-Kuşeyri (v. 261h./875m.). el-Musnedu’s-Sahîhi’l-Muhtasaru binagli’l-Adli ani’l-Adli İla Rasulillah (Sahihu Müslim). thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut: Daru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabi, Thsz.Nesefî, Ebû’l-Muʻîn Meymun b. Muhammed b. Mekhul. Bahru’l-Kelâm fî Akâidi Ehli'l-İslâm. thk. Veliyyüddîn M. Salih. Dimeşk: Mektebetü Dâri’l-Ferfur, , 1421/2000.Osman, Abdulkerim. Nazariyyetu’t-Teklîf: Ârâi’l-Kâdî Abdulcebbari’l-Kelâmiyye. Beyrut: Muessesetu’r-Risâle, Thsz.Ömer Süleyman el-Eşkar. Alemu’l-Cin ve’ş-Şeytan. El Kuveyt: Mektebu’l-Felah, 1984.Râzî, Ebu Abdullah Muhammed Fahreddin (v. 606h./1210m.). Mefâtihu’l-Ğayb(Et-Tefsiru’l-Kebir). Beyrut: Dâru’l-fikr, 1981.Taberî, Muhammed b. Cerir. Câmiu’l-Beyân an Te’vili Âyi’l-Kur’an. thk. Abdullah b. Abdulmuhsin Et-Türki. Kâhire: Daru Hicr, 1422h./2001m.Vahid Abdüsselam. Vikâyetü’l-İnsan mine’l-Cin ve’ş-Şeytan. Kahire: Mektebetu’t-Tâbiin, 1997.Yılmaz, Ali. “Arap Edebiyatında Şeytânlı(Cinli) Şairler”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2, (2002): 261-268.Zemahşerî, Ebu’l-Kasım Mahmud (v. 538h./1143m.). el-Keşşâf an Hakâiki Ğavâmiu’t-Tenzîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-Arabiyye, 1407h.