Musul’da Yerel Bir Tarihçi: Yâsîn Ömerî (1745-1820) ve Târîh-i Âsâru’l-Celiyye Fî Havâdisi’l-Ardiyye Başlıklı Eseri

This study is about a local chronicler in Ottoman Mosul, Yâsîn al-Omarî (1745-1820), and his chronicle Târîh-i Âsâru’l-Jaliyya fî Havâdisi’l-Ardiyye. Yâsîn Omarî belonged to the notable Omarî family and wrote 17 books, most of them dedicated to various notables of Mosul. The manuscript copy in Millet Manuscript Library is used in this study and it is in much better condition than that of the British Library and encompasses a longer period. Supported by Ottoman archival documents, this study presents the manuscript and then focuses on the last period of the chronicle which deals with the events that took place during the lifetime of the chronicler. As in many chronicles, natural events such as floods, earthquakes, droughts, famines, lunar/solar eclipses, epidemic diseases, and extraordinary events are included in this chronicle as well. The most important event mentioned in the work is Nadir Shah’s siege of Mosul in 1743. The author also included the disagreements and conflicts between the rulers, city notables, and Janissaries in Mosul during the Jalili period; however, he did not present them in a cause effect relationship and preferred praise over criticism. The works written by the author and other members of his extended family prove that contrary to what was claimed, the intellectual life in Ottoman Mosul in the second half of the 18th century was not inert and static.

Bu çalışma, Osmanlı Musul’unda yaşamış yerel bir tarihçi olan Yâsîn Ömerî (1745-1820) ve onun Târîh-i Âsâru’l-Celiyye fî Havâdisi’l-Ardiyye başlıklı eseri hakkındadır. Musul’un ileri gelen ailelerinden Ömerîler’e mensup olan Yâsîn Ömerî, yazdığı 17 eserin önemli bir kısmını Musul’un ileri gelenlerine adamıştır. Kendisinin vakayiname türündeki Târîh-i Âsâru’l-Celiyye fî Havâdisi’l-Ardiyye’sinin Millet Yazma Eser Kütüphanesi nüshası daha önce herhangi bir çalışmada kullanılmamış olup British Library nüshasına göre daha iyi durumdadır ve kronolojik olarak daha uzun bir dönemi kapsamaktadır. Osmanlı arşiv belgeleriyle desteklenen bu çalışmada yazma eserin genel bir tanıtımı yapılmış ve ardından müellifin yaşadığı dönemin olaylarını içeren eserin son kısmına vurgu yapılmıştır. Eserde sel, deprem, kuraklık/kıtlık, ay/güneş tutulmaları gibi doğa olayları, salgın hastalıklar ve olağandışı hadiselere yer verilmiş olup bahsedilen olayların en önemlisi 1743’te Nadir Şah’ın Musul’u kuşatmasıdır. Ayrıca müellifin Celîlî dönemi Musul’undaki yöneticiler, şehir âyanı ve yeniçeriler arasında yaşanan anlaşmazlık ve çatışmalara yer vermesi oldukça önemlidir. Olayların sebep-sonuç ilişkisine pek değinilmese de eleştiriden ziyade medih ve övgü tercih edilse de müellifin ve aile yakınlarının yazdığı eserler 18. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Musul’daki entelektüel yaşamın, iddia edildiğinin aksine, durağan olmadığını göstermektedir.