Osmanlı Hukukunda Bürokratik Geleneğin Tesisi: Bursa Kadılığı ve Kadı Sicillerinin Oluşumu

The emergence of records and registers in the Ottoman judicial and administrative bureaucracy remains a relatively unexplored question within Ottoman history. This study aims to examine this question with reference to the judicial registers of the Bursa court, which was the highest legal authority until the conquest of Edirne and the establishment of the office of kazasker (military judge). Bursa is of great importance as it was the city where the Ottoman judicial organization and the related bureaucratic structure were shaped, and it contains the earliest dated registers among the surviving judicial records and documents. Bursa's judicial registers, especially those from the 15th century, are the only surviving collection of registers in a book form in the Islamic world, and they constitute an indispensable source for Islamic and Ottoman legal studies. This article discusses the establishment of the Bursa court, its history, and its role in the establishment of the Ottoman bureaucratic tradition, along with the first judge of Bursa, the formation and importance of the judicial registers, and the earliest surviving registers of Bursa based on archival records.

Osmanlı adli ve idari bürokrasisinde defter ve sicillerin doğuşu meselesi henüz belirsizliğini koruyan bir husus olarak Osmanlı tarihçiliğinin gündeminde yer almaktadır. Bu çalışmada da ilgili hususun, Osmanlı Devleti’nde Edirne’nin fethi ve Kazaskerlik’in teşkil edilmesine kadar önemli bir mevkide olup devletin en yüksek hukukî makamı durumunda olan Bursa kadılığı ve sicillerinden hareketle incelenmesi hedeflenmektedir. Zira Bursa, Osmanlı adli teşkilatı ve buna bağlı bürokratik yapının şekillendiği bir şehir olarak büyük önem taşımakta olup günümüze ulaşan kadı sicilleri arasında en erken tarihli sicilleri barındırmaktadır. Özellikle XV. yüzyıla ait olan Bursa kadı sicilleri, defter formunda günümüze ulaşan İslam dünyasının yegâne sicil koleksiyonu olarak defter geleneğinin teşekkülü konusunda önemli bir konumda olup İslam ve Osmanlı hukuku araştırmalarının vazgeçilmez bir kaynağını teşkil etmektedir. Bu makalede, ifade edilen hedef doğrultusunda Bursa kadılığının tesisi, tarihçesi ve Osmanlı bürokratik geleneğin tesisindeki yeri, ilk Bursa kadıları, kadı sicillerinin oluşumu ve önemi ile günümüze ulaşan en erken tarihli Bursa sicilleri, arşiv kayıtları esas alınarak incelenmiştir.