Encounter, Translation, and Affective Mediation in Fatma Aliye’s Nisvan-ı İslam

Bu makale, Fatma Aliye’nin Nisvan-ı İslam (1891) eserini, kültürlerarası ve öznel karşılaşmaların sahnelendiği, Müslüman kadınlığın temsilinden çok yeniden tasavvur edilmesine olanak tanıyan katmanlı bir dolayımlayıcı metin olarak ele almaktadır. Bruno Latour’un tercüme kuramı ile Brian Massumi’nin duygulanım kuramı ekseninde yapılan çözümleme, Fatma Aliye’nin Avrupalı kadınlarla gerçekleştirdiği diyalogları nasıl kurguladığını, tanıklık ile kurmaca, deneyim ile anlatı arasındaki sınırları nasıl muğlaklaştırdığını göstermektedir. Bu karşılaşmalar, cariyelik, çok eşlilik ve tesettür gibi tartışmalı konular etrafında şekillenmekte, Fatma Aliye’nin karşılıklılık, iffet, niyet, şer’î yorum ve toplumsal düzen anlayışı gibi İslam’a dair ilke ve pratikleri Batılı muhatapları açısından kavranabilir hale getirmeye yönelik stratejik bir tercüme süreci yürüttüğünü ortaya koymaktadır. Bu karşılaşmalar kavramsalın yanı sıra duygulanımsal düzeyde de işler; ayrıntılı mekân betimlemeleri, bedensel jestler, tereddüt, ironi ve duyusal müşterekler aracılığıyla karşılıklı etkileşimler bir duygusal ortam içinde sahnelenir. Çeviriyi, duygusal, siyasal ve epistemolojik olarak riskli fakat üretken bir ilişki biçimi olarak kavramsallaştıran bu okuma, Nisvan-ı İslam’ı hem Osmanlı Müslüman feminist düşüncesinin öncü bir örneği hem de İslamî bir kültürler arasıhitap biçimi olarak yeniden konumlandırmayı hedeflemektedir.

This article explores Nisvan-ı İslam (1891) by Fatma Aliye as a layered site of intercultural and intersubjective mediation, where Ottoman Muslim womanhood is not simply represented but reconfigured through dialogic, translational, and affective encounters. Drawing on Bruno Latour’s theory of translation and Brian Massumi’s affect theory, the study examines how Aliye stages her conversations with European women, using narrative strategies that blur the boundaries between testimony and fiction, experience and narration. These encounters revolve around contested topics such as slavery, polygamy, and veiling, enabling a strategic translation of Islamic principles, including reciprocity, modesty, moral intention, juridical reasoning, into terms legible to a Western audience. Beyond conceptual reframing, the text also stages affective scenes of encounter, conveyed through spatial detail, bodily gestures, irony, and sensory resonance. Nisvan-ı İslam thus performs a form of “world-making translation”, a situated, relational practice that holds divergent lifeworlds in tension without collapsing difference. The article further analyzes the work’s French and Arabic translations, highlighting how its transregional afterlives extend and transform its mediating function. By framing translation as a precarious, affectively charged negotiation, the article repositions Nisvan-ı İslam as both a pioneering text of Ottoman Muslim feminist thought and an Islamic mode of intercultural address.