Delimitating Northwestern Ottoman Borders: An Analysis of 1830 Ottoman-Russian Border Protocol

Yıl 2026, Sayı: 11 , 1 - 40 , 15.04.2026

Hakan Engin , Serkan Keçeci

https://doi.org/10.54462/kadim.1766852

https://izlik.org/JA56LM33MY

Öz

From the 18th century until 1829, Russia persistently exerted pressure on the Danube frontier through successive wars with the Ottoman Empire. By the end of the century, the occupation of the fortresses of Ochakiv and Budjak enabled Russia to advance closer to the Danube from the north. The Treaty of Bucharest in 1812 granted Russia limited rights over the river, marking the beginning of the Ottomans’ erosion of full control over the Danube. The Ottoman defeat in the war of 1828-1829 resulted in the transfer of the Danube islands and the formal recognition of the river as a boundary. Under the Treaty of Adrianople, a boundary protocol (hududnâme) was jointly prepared in 1830 to define the new borders between Ottoman, Russian, Wallachian, and Moldavian territories along the Danube. This study aims to analyse and critically assess the boundary arrangements in 1830 and the protocol text itself. Despite its significance, this document has not been examined in detail in the existing literature. Accordingly, the defined borders are evaluated through official records, boundary maps, and relevant scholarly studies.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Treaty of Edirne , Danube River , Boundary Protocol , Russia

Teşekkür

Emekleriniz için şimdiden teşekkür ederiz

Osmanlı Kuzeybatı Sınırlarının Belirlenmesi: 1830 Osmanlı-Rus Sınır Protokolü Üzerine Bir Analiz

https://izlik.org/JA56LM33MY

Öz

18. yüzyıldan 1829 yılına kadar Rusya, Osmanlı İmparatorluğu ile yaptığı savaşlarda Tuna sınırı üzerinde sürekli baskı uyguladı. Yüzyılın sonlarına doğru Özi ve Bucak kalelerinin işgaliyle birlikte Rusya, kuzeyden Tuna’ya daha da yaklaşmış oldu. 1812 tarihli Bükreş Antlaşması, Rusya’ya nehir üzerinde kısmî haklar tanıyarak Osmanlıların nehir üzerindeki tam hâkimiyetini kaybetmeye başlamasına zemin hazırladı. 1828-1829 savaşındaki Osmanlı yenilgisi ise Tuna’daki adaların tahsisine ve nehrin bir sınır hattı olarak kabul edilmesine yol açtı. 1829 tarihli Edirne Antlaşması uyarınca, 1830 yılında Tuna boyunca Osmanlı, Rusya, Eflak ve Boğdan toprakları arasındaki yeni sınırları tanımlayan bir sınır protokolü (hududnâme) ortak olarak hazırlandı. Bu çalışma, 1830’da belirlenen sınırları ve kabul edilen protokol metnini analiz etmeyi ve eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutmayı amaçlamaktadır. Önemine rağmen, bu protokol literatürde ayrıntılı biçimde incelenmemiştir. Bu nedenle, belirlenen sınırlar resmi kayıtlar, sınır haritaları ve akademik kaynaklar temelinde değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Edirne Antlaşması , Tuna Nehri , Hududnâme , Rusya

Kaynakça

• Directorate of State Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye (BOA.)
• Bâb-ı Defteri Cizye Muhasebesi Defterleri (D.CMH.d), nr. 26894.
• Hariciye Mektûbi (HR. MKT).
• Hariciye Nezareti Siyasi (HR. SYS).
• Haritalar (HRT).
• Hatt-ı Humayun (HAT).
• İrâde Dâhiliyye (İ. DH).
• İrâde Meclis-i Vâlâ (İ.MVL).
• Maliye Vâridat Cizye Muhasebesi Defterleri (ML. VRD. CMH. d), nr. 395.
• Maliye Vâridat Defterleri (ML.VRD. d), nr. 403.
• Maliye Vâridat Temettuat Defterleri (ML. VRD. TMT. d), nr. 12755.
• Meclis-i Vâlâ (MVL)
• Muâhedeler (MHD)
• Nüfus Defterleri (NFS. d), nr. 6579.
• Plan Proje Kroki (PLK. p).
• Sadâret Mektûbî Kalemi Mühimme (A. MKT. MHM).
• Sadâret Mektûbî Kalemi Umum Vilâyat (A. MKT. UM).
• Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrakı (TSMA. e).
• Alkan, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Hudûdnâmelerin Kaynak Değeri Üzerine Bir Araştırma”. Akademik Bakış 11/23 (2018), 99-109.
• Atmaca, Emine. “Kazak Türkçesinde Ölçü ve Ölçü Adları”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 27 (2009), 21-48. Cezar, Mustafa. Mufassal Osmanlı Tarihi. 6 Volumes. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011.
• Çetin, Cemal. “Osmanlılarda Mesafe Ölçümü ve Tarihî Süreci”. Prof. Dr. Nejat Göyünç Armağanı. ed. Hasan Bahar et al. 443-466. Konya: Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2013.
• Doğan, Güner. “İstanbul Antlaşmasından Berlin Antlaşmasına: Osmanlı-Rus Sınırı ve Tartışmalı Alanlar (1724-1878)”. XIX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri. ed. Abdullah Kaymak et al. 3-1/597-624. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2024.
• Doğan, Güner. “Osmanlı Devleti’nin Sınırlarının Tespiti ve Tespit Edenler (Muhaddidler / Hudûdcûlar) Üzerine Düşünceler”. History Studies 16/4 (2024), 435-457.
• Düzcü, Levent. “Tuna Sınırını Yeni Baştan Düzenlemek/Tahdîd-İ Hudûd: Osmanlı’nın Rusya ile İmtihanı (1812-1818)”. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 16/3 (2016), 181-210.
• Ebu Sehl Nûmân Efendi. Tedbirât-ı Pesendide. ed. Ali İbrahim Savaş. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999. Ekinci, İlhan. Tuna Nehri’nde Diplomasi Oyunları. İstanbul: Altınpost, 2014.
• Emecen, Feridun M. Osmanlı Klasik Çağında Siyaset. İstanbul: Timaş Yayınları, 2009.
• Engin, Hakan. “Osmanlı İdaresinde Tulça (Tulcea) Kazası: Resmi Kaynaklara Göre Demografik ve Sosyo-Ekonomik Yapısına Dair Bazı Tespit ve Değerlendirmeler”. Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, 12/2 (2023), 383-430.
• Engin, Hakan. Tuna Savunma Hattında Bir Osmanlı İstihkâmı: Askeri ve Mâli Yönleriyle İbrail Kalesi’nin Organizasyonu (1711-1829). Edirne: Trakya University, Institute of Social Sciences, Ph.D. Dissertation, 2022.
• Gezer, Ömer. Kale ve Nefer: Habsburg Sınırında Osmanlı Askerî Gücünün Yeniden Örgütlenmesi (1699-1715). Ankara: Hacettepe University, Insitute of Social Sciences, Ph.D. Dissertation, 2016.
• Gökçe, Turan. “1699-1700 Tarihli Bosna Vilâyeti Hududnâmesi”. Tarih İncelemeleri Dergisi, 16/1 (2001), 75-104. Gökçe, Turan. “Babadağı Kasabasının XIX. Yüzyıl Ortalarındaki Sosyal ve Ekonomik Yapısı”. Tarih İncelemeleri Dergisi 25/1 (2010), 155-190.
• Gümüş, Şenay Özdemir. “Sünne Boğazı’nda Seyrüsefer Güvenliği ve Kule-i Fener Vakfı”. The Journal of Academic Social Science 4/31 (2016), 35-52.
• Gümüşçü, Osman. “Siyasi Coğrafya Açısından Sınırlar ve Tarihi Süreç İçinde Türkiye’de Sınır Kavramı”. Bilig 52 (2010), 79-104.
• Işık, Hüseyin Hilmi. Se’âdet-i Ebediyye. İstanbul: Hakikat Kitabevi, 2014.
• Karaca, Zeynep. 1699-1739 Osmanlı Avusturya Antlaşmalarına Göre Sınır Tespit Çalışmaları. Karaman: Karamanoğlu Mehmetbey University, Institute of Social Sciences, Master’s Thesis, 2019.
• Keçeci, Serkan “The Black Sea from Historical Perspective”. International Black Sea Maritime Security Symposium. ed. Murat Akbaş. 15-25. İstanbul: Maritime Security Centre of Excellence, 2019.
• Keçeci, Serkan. “Rusya ve Osmanlı İmparatorlukları Arasındaki Coğrafî ve Tarihsel Rekabet Üzerine: Kafkasya, Karadeniz ve Savaş”. Karadeniz Araştırmaları 21/81 (2024), 1-26.
• Kurtaran, Uğur. “Determination of the Ottoman-Polish Borders According to The Treaty of Karlowitz”. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi 9/23 (2023), 221-235.
• Kurtaran, Uğur. “Pasarofça Antlaşması’na Göre Osmanlı-Avusturya/Venedik Sınırları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/ 55 (2018), 287-300.
• Kurtaran, Uğur. “XVIII. Yüzyıla Ait Hudutname ve Sınır Tahdit Örneği: Karlofça Antlaşması’na Göre Belgrad Sınırlarının Belirlenmesi”. Osmanlı Diplomasi Tarihi: Kurumları ve Tatbiki. ed. Mehmet Alaaddin Yalçınkaya -
• Uğur Kurtaran. 119-144. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
• Kütükoğlu, Mübahat S. “Hududnâme”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/303-304. Ankara : TDV Yayınları, 1998.
• Molnar, Monika. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa’daki Sınırlarının Tespiti (1699-1701)”. XIII. Türk Tarih Kongresi. 3/321-329. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
• Osmanlı Belgelerinde Kırım Savaşı (1853-1856). Ankara: Devlet Arşivleri Başkanlığı Yayınları, 2006.
• Özcan, Abdulkadir. “Karlofça”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/504-507. İstanbul: TDV Yayınları, 2021.
• Pakalın, M. Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: MEB Basımevi, 1993.
• Polat, Atilla - Demirci, Ali. “Kâtip Çelebi’nin Hendese Bilen Kadı’sına Müşahhas Bir Örnek: Ebû Sehl Nu’mân Efendi”. Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler)-XVIII. Yüzyıl. ed. Ahmet Hamdi Furat et al. 2/157-177. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2018.
• Savaş, Ali İbrahim. “Takrîr-i Ahmed Merâmî Efendi (Azak Muhaddidi Ahmed Merâmî Efendi'nin 1740/1741 Sınır Tespit Çalışmaları Hakkındaki Raporu)”. Belgeler 16/20 (1995), 151-173.
• Sevinç, Tahir, “1739 Belgrad Antlaşması’nda Sınır Belirleme Çalışmaları ve Rus Elçilerin Serbest Bırakılması”. Yeni Türkiye Rumeli - Balkanlar Özel Sayısı 3 (2015), 2792-2805.
• Seyhan, İrem Aslan. “Mathematical Instruments Commonly Used among the Ottomans”. Advances in Historical Studies 8 (2019), 35-57.
• Solak, Mehmet. “Sava ve Una Nehir Bölgelerinde Osmanlı-Habsburg Hudûd Tahdîdi (1741)”. Tarih ve Gelecek Dergisi 6/4 (2020), 1270-1296.
• Stein, Mark. Osmanlı Kaleleri Avrupa’da Hudut Boyları. trans. Gül Çağalı Güven. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2017.
• Turan, Şerafettin. “1829 Edirne Antlaşması”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 9/1-2 (1951), 111-151.
• Yıldırım, Filiz. 1856 Tarihli Bir Risâle Işığında Tuna Nehri’nin Tarihi Coğrafyası ve Jeopolitiği. İstanbul: Hiper Yayınları, 2019.