Esaret ve Duygular: Erken Modern Osmanlı Esaretnâmelerinin Duygular Tarihi Perspektifinden İncelenmesi

This article discusses how captives expressed their emotions and how they made sense of their experience of captivity through these emotions based on the ego-documents written by Ottoman captives in Europe. As a result, this study proposes reevaluating Ottoman captivity narratives through the lens of individual experiences and placing them within the sources of history of emotions. This research examined accounts written by authors like Abdi Çelebi, Macuncuzâde Mustafa Efendi, Hindî Mahmud, Hüseyin b. Mehmed, Osman Agha of Timisoara, Janissary Mustafa. These accounts reveal that captivity was an experience more than physical confinement. It was a multilayered emotional experience characterized by separation from home and family, interaction with the “other” and challenges to the faith. On the other hand, a number of works produced after the end of the 17th century, such as that of Janissary Süleyman, Hasan Esîrî and Mehmed Necati Efendi, exhibit emotions such as curiosity and amazement toward the “other”. These texts show that the experience of captivity began to be marked by comparison and observation without entirely breaking from the language of hostility.

Bu makale, esaretnâme türündeki ben-anlatılarından hareketle, esirlerin yaşadıkları duyguları nasıl ifade ettiklerini ve bu duygular aracılığıyla esaret tecrübesini nasıl anlamlandırdıklarını tartışmaktadır. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı esaret tarihini bireyin tecrübesi üzerinden düşünmeyi ve esaretnâmeleri duygular tarihinin kaynakları arasında değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada Abdi Çelebi, Macuncuzâde Mustafa Efendi, Hindî Mahmud, Hüseyin b. Mehmed, Temeşvarlı Osman Ağa, Yeniçeri Mustafa gibi yazarların kaleme aldıkları metinler incelenmiştir. Bu metinler dikkatle okunduğunda, esaretin yalnızca fiziksel bir tutsaklık hali olmadığı anlaşılmaktadır. Vatan ve aileden koparılış, ötekiyle karşılaşma ve dinî sınırların sınanması bu deneyimin duygusal boyutlarını oluşturan başlıca unsurlar olarak öne çıkmaktadır. Makale, esaret anlatılarındaki duygu ifadelerinin hem bireysel hislerin dışavurumunda hem de öteki karşısında ahlakî üstünlüğün inşası ve Müslüman kimliğinin tahkiminde önemli bir anlatı işlevi üstlendiğini savunmaktadır. Buna karşılık Yeniçeri Süleyman, Hasan Esîrî ve Mehmed Necati Efendi gibi 17. yüzyılın sonu itibarıyla yazılan bazı metinlerde ötekinin meziyetleri karşısında şaşkınlık ve merak gibi duyguların da ortaya çıktığı fark edilmektedir. Bu metinlerde esaret anlatısı, düşmanlık dilinden bütünüyle kopmadan, karşılaştırma ve gözlem içeren yeni bir anlatı düzeyine açılmaktadır.