Vakıf Kayıtlarına Göre Tire Behram Kethüda Camii

Tire, which came under Ottoman rule in the XVth century, quickly became one of the most popular cities of the empire. The foundations established by state administrators played a significant role in making it an Ottoman city. Some important figures of the state dignitaries resided in the city due to its economic potential, its position as a center of administration, and its political and religious exiles. Due to their experience with Tire, some of them have established foundations to serve the accident and the public. One of them is Behram Kethüda, one of the XVI. century Ottoman viziers. Behram Kethüda, a Aydın ruler, has been waqf by having a mosque in Tire. The place of worship, also known as the New Mosque among the people, is located in the Kurtuluş Neighborhood of Tire. In this article, the history of the Behram Kethüda Mosque is examined by analyzing the document belonging to its foundation from the XVIth century, when the mosque was constructed, until the proclamation of the republic. Archival sources such as the hurufat register, şer‘iyye recods, accounting ledgers, and vakfiye were reviewed, and the mosque’s staff and economic structure were evaluated despite the absence of its foundation deed. In addition, the study included nineteen additional foundations for the mosque and the services they saw in the mosque were determined. Thus, it contributed to the sociocultural history of Tire.

XV. yüzyılda Osmanlı hâkimiyetine giren Tire, kısa sürede imparatorluğun en gözde şehirlerinden biri olmuştur. Bir Osmanlı şehri olmasında devlet yöneticilerinin kurdukları vakıfların rolü azımsanmayacak derecededir. Devlet ricalinin bazı önemli simaları ekonomik potansiyeli, yönetim merkezi olması, siyasi ve dini sürgünlerin yapılması gibi nedenlerle kazada ikamet etmiştir. Tire’yle olan yaşantıları sebebiyle bunların bir kısmı kazaya ve kamuya hizmet etmek amacıyla vakıflar kurmuşlardır. Bunlardan bir tanesi XVI. yüzyıl Osmanlı vezirlerinden olan Behram Kethüda’dır. Aydın beyi olan Behram Kethüda, Tire’de bir cami yaptırtarak vakfetmiştir. Halk arasında Yeni Camii olarak da bilinen ibadethane, Tire’nin Kurtuluş Mahallesi’nde yer almaktadır. Bu makalede caminin inşa edildiği XVI. yüzyıldan Cumhuriyet’in ilanına kadar vakfa ait belgeler incelenerek caminin tarihi ele alınmıştır. Hurufat defterleri, şer‘yye sicilleri, muhasebe defterleri, vakfiyeler gibi defter ve belge fonundaki kaynaklar taranarak vakfiyesi bulunmayan caminin görevli kadrosu ve ekonomik yapısı değerlendirilmiştir. Ayrıca çalışmada camiye ilişkin on dokuz adet ilave vakfa yer verilerek bunların camide gördükleri hizmetler tespit edilmiştir. Böylece Tire’nin sosyokültürel tarihine katkı sağlanmıştır.