RĀZĪ'S UNDERSTANDING OF ABROGATION WITHIN THE FRAMEWORK OF VERSES 65 OF SŪRAT AL-ANFĀL, 12 OF SŪRAT AL-MUJĀDALA AND 2 OF SŪRAT AL-MUZZAMMIL

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 1 - 23, 30.06.2025

Mehmet Ata Ocak

https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1622672

Öz

One of the disciplines that helps in understanding the Qur'an is the issue of naskh (abrogation). The statement of ʿAlī ibn Abī Ṭālib (d. 40/661) to a storyteller, “Do you know the nāsikh and mansūkh?” and upon receiving the reply “No,” saying, “You have destroyed yourself and caused the destruction of others,” is one of the evidences showing the importance of this discipline. The issue of naskh has been addressed with different approaches since the earliest periods. Even today, it remains a topic of discussion and continues to be the subject of academic articles and studies. Different evaluations have been made regarding the number of mansūkh verses. For example, in transmission-based (riwāyah) tafsirs, the number of mansūkh verses is higher, whereas in reasoning-based (dirāyah) tafsirs, there is generally a tendency to reduce the number of mansūkh verses. This study will examine the approach of Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 606/1210), one of the most important representatives of dirāyah tafsir, regarding three verses that are agreed upon as mansūkh by al-Suyūṭī (d. 911/1505), al-Dihlawī (d. 1239/1824), al-Zurqānī (d. 1367/1948), and Muṣṭafā Zayd: Sūrat al-Anfāl verse 65, Sūrat al-Mujādilah verse 12, and Sūrat al-Muzzammil verse 2, within the framework of his works Mafātīh al-ghayb and al-Maḥṣūl. Before presenting al-Rāzī’s views on the aforementioned verses, the study discusses the views of Abū Muslim al-Iṣfahānī (d. 322/934), within the framework of the foundational verses on which the majority base the existence of naskh in the Qur'an, using a method of argumentation. During this discussion, it is examined whether the
evidence presented by the majority and the view defended by al-Rāzī are open to debate, and whether the issue of naskh is a matter of scholarly interpretation (ijtihād) is evaluated in detail.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Abrogation (Naskh) , Rāzī , Mafātīh al-ghayb , Compare

RÂZÎ’NİN ENFÂL SÛRESİNİN 65, MÜCÂDELE SÛRESİNİN 12 VE MÜZEMMİL SÛRESİNİN 2. ÂYETLERİ ÇERÇEVESİNDE NESH ANLAYIŞI

Öz

Kur’ân-ı Kerîm’in anlaşılmasına yardımcı olan ilimlerden biri de nesh meselesidir. Hz. Ali’nin (ö. 40/661) bir kıssacıya “sen nâsih ve mensûhu biliyor musun?” sorusuna, “hayır” demesi üzerine; “Sen kendini de helak ettin, başkalarını da helak ettin” diye buyurması, bu ilmin ehemmiyetini gösteren delillerden bir tanesidir. Nesh meselesi ilk asırdan itibaren farklı yaklaşımlarla ele alınmıştır. Günümüzde dahi sıcaklığını koruyarak tartışılmaya, bilimsel makale ve çalışmalara konu olmaya devam etmektedir. Mensuh olan âyetlerin sayısı konusunda farklı değerlendirmeler yapılmıştır. Mesela rivayet ağırlıklı tefsirlerde mensûh âyetlerin sayısı fazla iken, dirâyet ağırlıklı tefsirlerde genelde mensûh âyetlerin sayısını azaltma yaklaşımı dikkati çekmektedir. Bu çalışmada Süyûtî (ö. 911/1505), Dehlevî (ö. 1239/1824), Zürkânî (ö. 1367/1948) ve Mustafa Zeyd’in mensûh olduğuna dair üzerinde ittifak ettikleri Enfâl sûresi 65, Mücâdele sûresi 12 ve Müzzemmil sûresinin 2. âyetlerine dirâyet tefsirinin en önemli temsilcilerinden biri olan Fahreddin el-Râzî’nin (ö. 606/1210) yaklaşımını, Mefâtîhu’l-gayb ve el-Mahsûl adlı eserleri çerçevesinde ele alınacaktır. Râzî’nin mezkûr âyetler hakkında görüşüne geçmeden önce, cumhurun Kur’an’da neshin varlığını, üzerine inşa ettiği temel âyetler çerçevesinde Ebû Müslim el-İsfahânî’nin (ö. 322/934) görüşlerine yer vererek tartışma usulü bir metotla işlenmiştir. Bu tartışma esnasında Râzî’nin savunduğu görüş ile cumhurun öne sürdüğü delillerin tartışmaya açık olup olmadığı tespit edilmiş, nesh konusunun ictihâdî olup olmadığı etraflıca değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Nesh , Râzî , Mefâtîhu’l-gayb , İsfahânî

Kaynakça

• Aḥmed Nekrî, el-Ḳâḍî ʿAbdu’n-Nebî b. ʿAbdi’r-Resûl el-. Dustûru’l-ʿUlemâʾ: Câmiʿu’l-ʿUlûm fî Iṣṭılâḥâti’l-Funûn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1421/2000.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbu’t-Taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: y.y., 1403/1983.
• Demirci, Muhsin. Tefsir Usûlü. İstanbul: İFAV Yayınları, 104. Basım, 2022.
• Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs. 10 Cilt. Kahire: Dâru İhyâ’i’l-Kütübi’l-‘Arabiyye, 1383.
• Ensari, Abdurrahman. Mensûh Âyetlerin Kritiği. İstanbul: Nida Yayınları, 1. Basım, 2019.
• Ensârî, Abdurrahman el-. el-Mürşidü’l-Vecîz ilâ ʿUlûmi’l-Ḳur’âni’l-ʿAzîz. İstanbul: Nida Yayınları, 2016.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehẕîbu’l-Luğa. thk. Muḥammed ʿAvḍ Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru İḥyâi’t-Turâs̱i’l-ʿArabî, 2001.
• Ḫalîl b. Aḥmed, Ebû ʿAbdurraḥmân el-Ḫalîl b. Aḥmed el-Ferâhîdî el-. Kitâbu’l-ʿAyn. thk. Mehdî el-Maḫzûmî, İbrâhîm es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• Hidayet, Ayder. Klasikten Moderne Seçme Tefsir Metinleri. İstanbul: Ensar Yayınları, 1. Basım, 2016.
• İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü’l-Fażl Şihâbüddîn Aḥmed b. ʿAlî b. Muḥammed el-ʿAsḳalânî. Fetḥu’l-bârî şerḥu Ṣaḥîḥ el-Buḫârî. thk. Muḥibbuddîn el-Ḫaṭîb. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1379/1959.
• İbn Manẓûr, Ebû’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerrem b. ʿAlî Cemâluddîn b. Manẓûr er-Ruveyfiʿî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1414/1993.
• Karakuş, Abdulkadir. “İmam Mâtürîdî’nin Nesh Anlayışı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 45 (24 Aralık 2018), 83-113. https://doi.org/10.17120/omuifd.459182
• Karakuş, Abdulkadir. “Molla Halil es-Si‘irdî’nin Nesih Anlayışı”. Molla Halil es-Si’irdî: Hayatı, Eserleri ve Kişiliği. İstanbul: Beyan Yayınları, 2019.
• Ḳatâde b. Diʿâme, Ebu’l-Ḫaṭṭâb Ḳatâde b. Diʿâme es-Sedûsî el-Baṣrî. en-Nâsiḫ ve’l-mensûḫ. thk. Ḥâtim Ṣâliḥ eḍ-Ḍâmin. b.y.: y.y., 1418/1998.
• Keşmîrî, Muhammed Enver Şâh Hüseynî. Feydu’l-bârî ‘alâ Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Bedir ‘Âlem el-Mîrtehî. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2005.
•   Râzî, Ebû ʿAbdillâh Faḫrüddîn Muḥammed b. Ömer b. Ḥüseyn er-. el-Mahsûl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
• Râzî, Ebû ʿAbdillâh Faḫrüddîn Muḥammed b. Ömer b. Ḥüseyn er-. Mefâtîḥu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut; Lübnan: Dârü’l-Fikr, 1. Basım, 2005.
• Vâḥidî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Aḥmed b. Muḥammed b. ʿAlî en-Nîsâbûrî el-. el-Vasîṭ fî tefsîri’l-Ḳur’âni’l-Mecîd. thk. Heyet. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1415/1994.
• Yâḳût el-Ḥamevî, Ebû ʿAbdullâh Yâḳût b. ʿAbdullâh er-Rûmî. Muʿcemu’l-ʾudebâ = İrşâdu’l-erîb ʾilâ maʿrifeti’l-edîb. thk. İḥsân ʿAbbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1414/1993.
• Zeccâc, Ebû İsḥâḳ İbrâhîm b. es-Serî ez-. Meʿâni’l-Ḳur’ân ve İʿrâbuhu. thk. ʿAbdulcelîl ʿAbduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1408/1988.