ME’MÛN’UN SİYASİ HAMLESİ: ALİ ER-RIZÂ’NIN VELİAHTLIĞI VE SONUÇLARI

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 109 - 131, 31.12.2025

Abdulkadir Öztürk

https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1658262

Öz

Bu makale, Abbâsî Halifesi Me’mûn’un Ali er-Rızâ’yı veliaht tayin etme sürecini ve bunun siyasi, sosyal ve mezhepsel sonuçlarını ele almaktadır. Me’mûn’un bu tercihi, Abbâsîler ile Alioğulları arasındaki ilişkileri farklı bir noktaya taşımış, hem destek hem de tepki almıştır. Veliaht tayini, Şiî ve Sünnî çevrelerde farklı yankılar uyandırmış, Me’mûn’un iktidar stratejileri açısından kritik bir hamle olarak değerlendirilmiştir. Makale, bu sürecin tarihsel arka planını ve sonuçlarını detaylı bir şekilde analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Me’mûn , Ali er-Rızâ , Abbâsîler , Alioğulları , Veliahtlık , İslam Tarihi

Al-Ma'mun's Political Move: The Succession of Ali al-Ridha and Its Consequences

Öz

This article examines the process by which Abbasid Caliph Al-Ma'mun appointed Ali al-Ridha as his heir apparent and the political, social, and sectarian consequences of this decision. Al-Ma'mun’s choice significantly impacted the relations between the Abbasids and the Alids, receiving both support and opposition. The appointment of Ali al-Ridha as heir had various repercussions in Shiite and Sunni circles and was considered a crucial strategic move in Al-Ma'mun’s rule. The study provides a detailed analysis of the historical background and implications of this decision.

Anahtar Kelimeler

Al-Ma'mun , Ali al-Ridha , Ali's-Sons , Abbasids , Succession , Islamic History.

Kaynakça

• Abbadi, Ahmed Muhtar. Fi’t-Tarihi’l-Abbâsî ve’l-Fatımi. İskenderiyye, 1987.
• Ahmed Hilmi, Şehbenderzâde Filibeli (öl. 1865-1914). İslâm Tarihi. İstanbul: Huzur Yayınevi, ts.
• Bozkurt, Nahide. Abbâsîler. İstanbul: İSAM Yayınları, 9. Basım, 2022.
• Bozkurt, Nahide. Mu’tezile’nin Altın Çağı: Me’mun Dönemi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
• Cehşiyârî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdûs (öl. 331/942). Kitâbü’l- Vüzerâ ve’l Küttâb. ed. Mustafa es-Sekkâ. Mısır: Şirketü Mektebeti Ve Matba‘ati Mustafa El-Bâbî El-Halebî, 1980.
• DİA. “Abbas”. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 1988.
• Durî, Abdülaziz. el-Asru’l Abbasi’l Evvel. Beyrut: Dâru’t-Talîa, 1988.
• Durî, Abdülaziz - Abdulcabbar el-Muttalibî (ed.). Ahbaru’d Devleti’l-Abbasiyye. Beyrut, 1971.
• Gökalp, Yusuf. “Zeydiyye”. 44/330. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013.
• Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât b. Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî (öl. 240/854-55). et-Tarih. Beyrut: Darü’l-Kitabi’l-Lübnaniyye, 1995.
• Hemevî, Yâkut (ö. 626/1229) el-. Mu’cemu’l-Buldan. Beyrut: Daru’s-Sadr, 1995.
• İbn Hallikân, Ebu’l Abbas Şemsuddin Ahmed b. Muhammed b. Ebi Bekr (öl. 681/1282). Vefeyât’ül-A’yân. ed. İhsan Abbas. Beyrut: Daru Sadr, 1397.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî (öl. 774/1373). el-Bidâye ve’n-Nihâye. çev. Keskin Mehmet. İstanbul, 2017.
• İbn Tiktakâ, Muhammed b. Ali b. Tabatabâ (öl. 1309/709). el-Fahri fi Âdabi-s Sultâniyye ve’d Düveli’l İslâmiyye. Beyrut, ts.
• İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî (öl. 630/1233). el-Kamil Fi’t-Tarih. çev. Abdullah Köşe. 11 Cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, 1991.
• İbrahim Hasan, el-Hasan (öl. 1892-1968). Târihu’l İslâm is-siyâsi. Beyrut: el-Mektebetü’t-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, 1353.
• İrbîlî, Ebilhasen Ali bin İsa Ebilfeth (öl. 692/1293). Keşfu’l Ğumme fi Marifeti’l Eimme. Beyrut: Daru’l Ezva, ts. Keşşî, Ebû ’Amr Muhammed b. Ömer b. Abdilaziz (öl. 4/10. yy.). İhtiyâru Ma’rifeti’ Ricâl. Meşhed, 1348.
• Kummî, Şeyh Abbas (öl. 1359/1941). Envarü’l Behiyye. Kum: Camiu Müderrisin, 1417.
• Mes’udî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Mes‘ûdî el-Hüzelî (ö. 345/956). Mürucu’z-Zeheb. Beyrut: Menşuratu Müesseseti’l-A’lemî li’l-Matbuat, 1411.
• Pîşvaî, Mehdi. Sîre-i Pîşvayan. Kum: Müessese-yi Tahkikatî ve Talimati-yi İmam Sadık, 8. Basım, 1378. Suyûtî. Tarihu’l-Hulefa. Mısır: Matbaatu’s-Saade, 1952.
• Şeyh Sadûk, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî b. el-Hüseyn b. Mûsâ b. Bâbeveyh el-Kummî (ö. 381/991). Uyun-u Ahbari’r-Rızâ. ed. Ümit Atlı. 2 Cilt. İstanbul: İmam Rıza Dergahı Yayınları, 2019.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr b. Rüstem et-Taberî (ö. 400/1009). Delâilü’l-İmâme. Kum: Müessese el-Bi’set, 1413.
• Taberî, Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî (ö. 310/923). Tarih-i Taberî. çev. M. Faruk Gürtunca. İstanbul: Sağlam Yayınevi, ts.
• Tabersî, Ebû Alî Emînüddîn (Emînü’l-İslâm) el-Fazl b. el-Hasen b. el-Fazl et-Tabersî (ö. 548/1154). İ’lamü’l Vera bi’lamu’l Huda. Kum: Müessese-i Alu’l Beyt li-İhyau’t-Turas, 1417.
• Varol, M. Bahaüddin. Emevî ve Abbâsî İktidarında Ehli Beyt Nesli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
• Watt, William Montgomery. İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Umran, 1981.
• Ya’kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh el-Ya‘kūbî (ö. 292/905). Târihu’l-Ya’kûbî. Kum: Menşuratu’ş-Şerifi’r-Razî, 1414.
• Yıldız, Hakkı Dursun. “Ali b. Abdullah b. Abbas”. 380. İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, 1989.