RELIGIOUS TEXTS AND REASON: AN ANALYTICAL STUDY

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 1, 59 - 81, 30.06.2025

Kutbettin Ekinci

https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1665381

Öz

This study will address the problematic relationship that Muslims have with religious texts within the context of text-reason. It will try to describe the issue with the concept of text domination. As is well known, the dominance of rhetorical literature is strikingly evident in the human sciences of Islam. This leads to the predominance of literal meaning in the interpretation of religious texts, especially the Qur'an and Hadith. This reduces the role of reason in interpretation and prevents the meaning of the text from being carried forward to later times. This study, which will address the problems and examples of the search for absolute meaning, will advocate a form of interpretation oriented towards the intention of the word. The purpose of the study is to highlight the issues Muslims face in interpreting religious texts, establish a healthy relationship based on reason and text, and contribute to the discussion by opening the problem referred to as text domination in the theological academy. The study will give examples from the literature of Islamic sciences and historical practices of the domination of reason by the text. The aim is to question contemporary man's indifference to religious texts and to bring the intent of the word to the forefront with an analytical method based on historical data. To this end, the ways of approaching texts that allow them to subjugate reason will be discussed and ways of avoiding this will be suggested. A believing intellect must be fully trusted. The concern to interpret the text according to human desires cannot be considered an excuse for distrusting reason. In order to solve the problem of the arbitrariness of understanding and against the domination of the text, it can be suggested that reason should be accompanied by three elements: historical consciousness, the fundamental values of the Qur'an, and the goal of reforming and avoiding disruption... When a believing intellect observes these three elements, it can take precautions against the worry of arbitrariness.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Reason , Text domination , Understanding , Interpretation

DİNİ METİNLER VE AKIL: ANALİTİK BİR ÇALIŞMA

Öz

Bu çalışma metin-akıl bağlamında Müslümanların dini metinlerle olan problematik ilişkiyi ele alacaktır. Problemi metin tasallutu kavramıyla betimlemeye çalışacaktır. Bilindiği gibi İslâm ilimlerinde beyan edebiyatının hakimiyeti bariz biçimde göze çarpmaktadır. Bu da başta Kur’ân ve hadis olmak üzere dini metinlerin yorumunda literal anlamın ağırlık kazanmasına neden olmaktadır. Bu durum yorumlamada aklın rolünü kısmakta ve metnin anlamını sonraki zamanlara taşınmasına mâni olmaktadır. Mutlak anlam arayışlarının sorunlarına ve örneklerine değinecek olan bu çalışma, sözün maksadına yönelik bir yorumlama biçimini savunacaktır. Çalışmanın amacı Müslümanların dini metinleri yorumlamada yaşadıkları sorunları gösterip metinlerle aklı temel alan sağlıklı bir ilişki kurmak ve ilahiyat akademiyasının metin tasallutu kavramıyla ifade edilen sorunu tartışmaya açarak katkıda bulunmaktır. Çalışmada metnin akla tasallut ettiğine dair İslâmi ilimler literatüründen ve tarihsel uygulamalardan örnekler verilecektir. Hedef tarihsel verilere dayanarak analitik bir yöntemle çağdaş insanın dini metinlere karşı olan ilgisizliğini sorgulamak ve sözün maksadını ön plana çıkarmaktır. Bu amaçla metinlerin aklı tasallut altına almaya izin veren yaklaşım biçimleri ele alınacak ve bunun önüne geçmenin yolları önerilecektir. İnsan arzularına göre metni yorumlama endişesi, akla güvensizliğin mazereti sayılamaz. Metnin tasallutuna karşı ve anlamanın keyfiliği sorununu çözmek için akla üç unsurun eşlik etmesi önerilebilir: tarihsel bilinç, Kur’ân’ın temel değerleri ve Islah etme ve ifsattan kaçınma hedefi… İman etmiş bir akıl, bu üç unsuru gözettiğinde keyfilik endişesine karşı tedbir alabilir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Akıl , Metin Tasallutu , Anlama , Yorum

Kaynakça

• Abdurrrezzâk b. Hemmâm es-Senâ’nî. el-Musannef. thk. Merkezü’l-buhûs. 12 Cilt. by.: Daru’t-Te’sil, 2013.
• Ahmed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şuayb el Arnavut vd. 50 Cilt. by.: Müessesetu’r-risale, 2001.
• Avşar, Devrim. Immanuel Kant’ta Saf Akıl Kavramının Dil Felsefesi Açısından Bir Değerlendirmesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
• Cüveynî, İmâmu’l-Harameyn Ebu'l-Meâlî Rüknüddîn Abdülmelik b. Abdillâh b. Yûsuf. Lam’u’l-edille fî kevâidi akâidi Ehl-i Sünneti ve’l-Cemâ’e. thk. Fevkiye Hüseyin Mahmud. Lübnan: Alemu’l-kutub, 1987.
• Çiftçi, Adil. Fazlur Rahmân ile İslâm’ı Yeniden Düşünmek. Ankara: Kitabiyat, 2000.
• Bakillânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed. Temhîdu’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. el-Bakillanî el-Kadi. Temhidu’l-evail ve telhisu’d-delail. thk. İmaduddin Ahmed. Lübnan: Müessestu’l-kutubu’s-sekafiyye, 1987.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd et-Tayâlisî. Müsnedu Ebi Davûd. thk. Muhammed b. Abdulmuhsin. 4 Cilt. Kahire: Daru hicr, 1999.
• Ebû Zeyd, Nasr Hâmi̇d. “Hermenötik ve Metin Yorumu”. çev. Muhammed Coşkun. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 46/46 (06 Ocak 2015), 237. https://doi.org/10.15370/muifd.07141.
• Gadamer, Hans Georg. Hakikat ve Yöntem. çev. Hüsamettin Arslan vd. İstanbul: Paradigma, 2009.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Ahmed. el-Müstesfâ. thk. Muhammed Abdusselam. by.: Daru’l-kutubu’l-ilmiyye, 1993.
• Hallâf, Abdülvehhâb. Mesâdiru’t-teşr’i’l-İslâmî fîma lâ nesse fîhi. Kuveyt: Dârü’l-kalem, ty.
• İbn Âşûr, Muhammed b. et-Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tûnus: ed-Darü’t-Tûnusiyye, 1984.
• İbn Ebî Şeybe Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed. el-Musannef. thk. Saʿd b. Nasır. 25 Cilt. Riyad: Dârü künûzi İşbîliyâ, 2015.
• İleri, Celal Nuri. “Zamanın Değişmesiyle Ahkamın Değişmesi İnkâr Olunamaz”. Hikmet Yurdu 5/10 (Şubat 2012), 321-339. http://dx.doi.org/10.17540/hy.v5i10.192.
• İbn Abdisselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz. Kevâi’dü’l-ahkâm fî mesâlihi’l-enâm. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-kutubu’l-ilmiyye, 1991.
• İsferâyînî, Ebû İshâk İsâmüddin. el- Atvel şerhu telhîsi Miftâhi’l-u’lûm. thk. Abdulhamid Hindavî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübü’l-ilmiyye, 1440.
• Kacır, Temel. “Şer’î Hükmün Hitabullah Üzerinden Tanımlanması”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/2 (2018), 1221-1247. https://doi.org/10.18505/cuid.451916.
• Kâdi Abdülcebbâr, Ebü’l-Hasen Kâdı’l-kudât Abdülcebbâr b. Ahmed el-Hemedânî. el-Muğnî. 16 Cilt. Kahire: ed-Dârü’l-Mısriyye li’t-te’lîf ve’tercüme, 1963.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs. el-Akdu’l-manzûm fi’l-husûsi ve’l umûm. thk. Ahmed el-Hatem Abdullah. 2 Cilt. Kahire: el-Mektebetu’l-Mekkiyye, 1999.
• Okuyan, Mehmet. “Kadına Yönelik Şiddete Kur’ân’ın Bakışı”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (2007), 93-133. https://doi.org/10.17120/omuifd.27795.
• Palmer, Richard E. Hermeneutics. Evanston, 1969.
• Râzî, Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mahsûl. Thk. Tâhâ Câbir. by.: Müessestü’r-risale, 1997. Reyis, Abdülazîz. el-İmâmetü’l-u’zmâ. Medine: Darü’l-İmâm Müslim, 1437.
• Sübkî, Ahmed b. Ali b. Abdi’l-Kâfî Bahâüddin. Arûsu’l-efrâh fi şerhi Telhîsi’l-miftâh. thk. Andulhamid Hindavî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-asriyye, 2003.
• Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed, el-Muvâfakât. thk. Ebû U’beyde Meşhûr. 7 Cilt. by.: Daru b. Affan, 1998.
• Tatar, Burhanettin. Felsefî Hermenötik ve Yazarın Niyeti. Ankara: Vadi Yayınları, 1999.
• Terzi, Mesut. Kadi Abdulcebbar’da Akıl ve Dil. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
• Zühaylî, Muhammed Mustafa. el-Vecîz fî usûl’il fıkh. 2 Cilt. Dımeşk: Dârü’l-hayr, 2006.
• World Inequality Lab (UNDP), Report 2022. Erişim 31 Ağustos 2023.
• WIL, WORLD INEQULITY LAB. “Dünya Eşitsizlik Raporu 2022”. Erişim 31 Ağustos 2023. https://wir2022.wid.world