FİLİSTİNLİ ŞEMSEDDİN TİMURTÂŞÎ’NİN VE HAYREDDİN REMLÎ’NİN ESERLERİNDE 16. ASIR OSMANLI FİLİSTİN’İ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 133 - 151, 31.12.2025

Aynur Yalçinkaya

https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1777819

Öz

Filistin kutsiyetinden dolayı her dönemde âlimlerin teveccüh ettiği alanlardan olmuştur. 16. asırda Gazze’de dünyaya gelmiş olan Şemseddin Timurtâşî (1532-1596) ve Remle’de doğup büyümüş olan Hayreddin Remlî (1585-1671) bu âlimlerdendir. Şemseddin Timurtâşî aslen Harizm’in Timurtaş köyündendir. En meşhur eseri olan Tenvîru’l-ebsâr ve câmiu’l-bihâr, Hanefî fürû fıkıh kitabıdır. Timurtâşî’nin ün kazandığı alan fıkıh olsa da pek çok ilimde eserler yazmıştır. Kendi yaşadığı dönem hakkında da yazıları vardır. Özellikle Risâle fi’n-Nükûd isimli eserinde Osmanlı’da 16. asır sonunda paranın değer kaybetmesini anlatmıştır. 16. asırda Filistin’de yaşamış olan bir diğer âlim Hayreddin er-Remlîdir. Remle şehrinde doğup büyümüştür. Başta Hanefî fıkhı olmak üzere çeşitli ilim dallarında eserleri okuyup icazet almıştır. En meşhur eseri, bir fetva mecmuası olan el-Fetâva’l-Hayriyye fî nefi’l-beriyye dışında, Hanefî fıkıh kitaplarına yazdığı haşiyeler ve müstakil risâleleri bulunmaktadır. Bu makalede 16. asırda yaşamış olan Remlî ve Timurtâşî’nin yaşadıkları dönem ile alakalı fetvaları ile Osmanlı Devleti Arşiv Belgelerinden 16. asır dönemine ait belgeler kıyaslanacaktır. Böylece 16. asır Osmanlı Filistin’i hakkındaki sosyal ve ekonomik durum ve gelişmeler bizzat o dönemde yaşamış âlimlerin aktarımları ile anlatılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Şemseddin Timurtâşî , Hayreddin Remlî , Osmanlı , Fetva , Hukuk , Filistin

16TH CENTURY OTTOMAN PALESTINE IN THE WORKS OF PALESTINIAN SEMSEDDIN TIMURTASHI AND HAYREDDIN REMLÎ

Öz

Palestine have always been among the areas favored by scholars due to their sanctity. Among these scholars were Shemseddin Timurtâshî (1532-1596), who was born in Gaza in the 16th century. His most famous work, “Tenvîru’l-ebsâr ve câmiu’l-bihâr”, is the Hanafi book of fiqh. Although the field in which Timurtâshî gained fame was fiqh, he wrote works in many sciences. Especially in his work Risâle fi’n-Nukûd, he described the depreciation of money at the end of the 16th century in the Ottoman Empire. Another scholar who lived in Palestine was Hayreddin al-Ramli. (1585-1671) He was born city of Remle. He read works in various branches of science, especially Hanafi fiqh, and received ijazat (madrasah authorization). Apart from his most famous work, al-Fatawa’l-Hayriyye fî nefi’l-beriyya, which is a fatwa magazine, he wrote hashiyehs and independent treatises in Hanafi fiqh books. In this article, information and fatwas related to the period of Remli and Timurtashi will be compared with the documents from the Ottoman State Archive Documents from the 16th century. Thus, the social and economic situation and developments about the 16th century Ottoman Palestine will be tried to be explained with the transfers of the scholars who lived in that period.

Anahtar Kelimeler

Shemseddin Timurtâshî , Hayreddin al-Ramli , Ottoman , Fatwa , Law , Palestine

Kaynakça

• Akbayır, Şeyma. 16. Yüzyılda Osmanlı’da Paranın Değer Kaybı ve Timurtaşî’nin Nükûd Risalesi. İstanbul: Albaraka Yayınları, 2020.
• Akdağ, Mustafa. “Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluş ve İnkişafı Devrinde Türkiye’nin İktisadi Vaziyeti”, Belleten, 13 (1949), 497-568.
• Akgündüz, Said Nuri. “Osmanlı’ya Kenardan Bir Bakış: Filistinli Müftü Hayreddin Er-Remlî’nin Fetava’sında Devlet ve Toplum”. Osmanlı’da İlm-i Fıkıh Âlimler, Eserler, Meseleler. ed. Mürteza Bedir, Necmettin Kızılkaya ve Hüseyin Sağlam, 457-493. İstanbul: İşar Yayınları, 2017.
• Andreasyan, Hrand D. Polonyalı Simeon’un Seyahatnamesi 1608-1619. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1964.
• Başkanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. Osmanlı Belgelerinde Filistin, Hüseyin Özdemir, Cafer Durmuş, A. Semih Torun, Yılmaz Karaca ve Ebubekir Subaşı, (Yay. Haz.). İstanbul: Başkanlık, 2009.
• BOA, Başkanlık Osmanlı Arşivi. Divan-ı Hümayun Sadaret Kalemi Klasör Defterleri (A. DVNS. KLS. d.), nr. 8, 9.
• BOA, Başkanlık Osmanlı Arşivi. Divan-ı Hümayun Sadaret Mektubi Kalemi Mühimme Defterleri (A. DVNS. MHM. d.), nr. 6, 9, 12, 28, 32, 36, 46, 51.
• BOA, Başkanlık Osmanlı Arşivi. Tapu Tahrir Defterleri (TTD), nr. 427, 1015.
• Cohen, Amnon. Economic Life in Ottoman Jerusalem. Cambridge: Cambridge University Press, 1989.
• Çelik, Ahmet Faruk. XVII. Yüzyıl Osmanlı Merkez ve Taşrasında Fetva “Kitabu’s-Siyer Örneği”. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yükek Lisans Tezi, 2018.
• Düzdağ, Mehmet Ertuğrul. Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1983.
• Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi (9. Kitap). Der. Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017.
• Faroqhi, Suraiya. Osmanlı İmparatorluğu’nun Tarihi. Çev. Ercan Ertürk. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
• Genç, Mehmet, “Osmanlı’da 17. Yüzyılın Sosyal ve Siyasal Yapısında Değişmeler”. Itrî ve Dönemine Disiplinler Arası Bakışlar, 13-18. İstanbul: Kültür Sanat Vakfı, 2013.
• Güman, Osman – Ayşe Sezer. “Osmanlı Hukuk Tarihinde Öncü Bir İsim: Timurtaşi Üzerine Biyografik Bir İnceleme”. Bilimname XXXVII/1 (2019), 857-887.
• Haskefî, Alâüddîn. Reddü’l-muhtar ale’d-Dürri’l-muhtar şerhi Tenviri’l-ebsar = Haşiyetu Reddü’l-muhtar ale’d-Dürri’l-muhtar, 1661.
• Imber, Colin. Osmanlı İmparatorluğu 1300-1650: İktidarın Yapısı. Çev. Şiar Yalçın. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2006.
• Örsten, Seda. “Osmanlı Hukuk Tarihi Kaynağı Olarak Fetva Mecmuaları”, Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 4 (Güz 2007), 29-40.
• Özel, Ahmet. “Haskefî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 5 Mayıs 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/haskefi
• Özel, Ahmet. Hanefi Fıkıh Alimleri ve Diğer Mezheplerin Meşhurları. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2013.
• Özvar, Erol – Şeyma Özdemir. “Şemseddin Timurtâşî’nin Risâle fi’n-Nükûd İsimli Eseri”, Darulfunun İlahiyat, 29/1(2018), 95–108.
• Pamuk, Şevket. Osmanlı İmparatorluğunda Paranın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
• Remlî, Hayreddin b. Ahmed. el-Fetâva’l-Hayriyya li-Nef’il-Beriyye. Bulak, 1300.
• Sezer, Ayşe. Timurtâşî’nin El-Vüsûl İlâ Kavâidi’l-Usûl Adlı Eserinin Fıkıh İlmindeki Yeri, Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Şentürk, Recep. “İnsan Hakları”, Diyanet İslam Ansiklopedisi. XXII 327-330. Ankara: TDV Yayınları, 2000.
• Timurtaşî, Muhammed b. Abdullah. el-Gazzî Risâletü Bezli’l-mechûd fî tahrîri es’ileti tagayyüri’n-nukûd, thk. b. Musa Affane Hüsamüddin (ts).
• Timurtâşî, Muhammed bin Abdullah. el-Fetâvâ, thk. Abdullah Mahmud Ebu Hassan, Amman: Dâru’l-Feth, 2014. TKG, T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Kuyudu Kadime Arşivi. Tahrir Defterleri (TTD), nr. 112.
• Yalçınkaya, Aynur. “Osmanlı’da İnsan Hakları: 16. Yüzyıl Kudüs Örneği”. Takvim-i Vekayi, 11/2, (2023), 170-195. Yalçınkaya, Aynur. XVI. YY’da Kudüs Sancağı, Adıyaman Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Adıyaman: Doktora Tezi, 2024.