BOSNEVİ'NİN BEYZĀVĪ TEFSİRİNE YÖNELTTİĞİ ELEŞTİRİLERİN TEMATİK ANALİZİ BAKARA SÜRESİ ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 153 - 178, 31.12.2025

Ramazan Bülgen , Ali Karataş

Öz

Bu çalışma, Osmanlı âlimi Muhammed b. Mûsâ el-Bosnevî’nin (ö. 1046/1636), Beyzâvî’nin Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Teʾvîl adlı tefsiri üzerine kaleme aldığı haşiyeyi, özellikle Bakara Sûresi bağlamında ele almaktadır. Araştırmanın temel sorusu, Bosnevî’nin yönelttiği eleştirilerin mahiyeti, ilmî dayanakları ve klasik haşiye geleneğinden farklı olarak eleştirel tefsir metodolojisine yaptığı katkılardır. Bu çerçevede makale şu sorulara cevap aramaktadır: Eleştiriler hangi tematik alanlarda toplanabilir? Bu eleştiriler Bosnevî’nin ilmî kimliğini ve metodolojik yaklaşımını nasıl yansıtmaktadır? Çalışmada öncelikle Bosnevî’nin hayatı, ilmî şahsiyeti ve eserleri tanıtılmış; ardından haşiyenin kaynakları, yazma nüshaları ve içerik yapısı değerlendirilmiştir. Daha sonra eleştiriler kelâm, nahiv ve dilbilim, kıraat ve rivayet, belâgat ve üslup ile fıkıh başlıkları altında sistematik biçimde analiz edilmiştir. Metodoloji olarak klasik metin incelemesi ve karşılaştırmalı tahlil yöntemi kullanılmış; haşiye doğrudan Beyzâvî’nin tefsiriyle mukayese edilerek dilsel ve yöntemsel farklılıklar ortaya konulmuştur. Ayrıca rivayet ve kıraat farklılıkları bağlamında nüsha karşılaştırmaları yapılmış, Bosnevî’nin metin tenkidine yaklaşımı gösterilmiştir. Sonuçta, Bosnevî yalnızca bir haşiyeci değil, aynı zamanda eleştirel bakışa sahip bir müfessir olarak öne çıkmaktadır. Onun yaklaşımı, haşiye geleneğini açıklama düzeyinden çıkararak ilmî tartışma ve tenkit alanına taşımış; disiplinler arası bir yorum anlayışıyla klasik tefsir literatüründe eleştirel yöntemin dikkat çekici bir örneğini sunmuştur. Bu yönüyle çalışmanın bulguları, haşiye literatürünün yalnızca şerh edici değil, aynı zamanda sorgulayıcı ve yeniden inşa edici bir yönü bulunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Bosnevî , Beyzâvî

THE THEMATIC ANALYSIS OF BOSNEVÎ’S CRITICISMS OF BEYZÂVÎ’S TAFSĪR: THE CASE OF SŪRAT AL-BAQARA

Öz

This study examines the marginal commentary (ḥāshiya) written by the Ottoman scholar Muḥammad b. Mūsā al-Bosnevī (d. 1046/1636) on al-Bayḍāwī’s Anwār al-Tanzīl wa-Asrār al-Taʾwīl, with particular focus on the context of Sūrat al-Baqara. The central research question concerns the nature and scholarly foundations of Bosnevī’s criticisms, and how these contribute to the development of a critical exegetical methodology distinct from the traditional ḥāshiya tradition. In this regard, the article seeks to address the following questions: Under which thematic fields can Bosnevī’s criticisms of al-Bayḍāwī be classified? How do these criticisms reflect his scholarly identity and methodological orientation? The study first introduces Bosnevī’s life, scholarly profile, and works; it then evaluates the sources, manuscript tradition, and structural features of the ḥāshiya. Subsequently, his criticisms are analyzed under five thematic categories: kalām, grammar and linguistics, qirāʾāt and narrations, rhetoric and style, and fiqh. Methodologically, the study employs classical text analysis and comparative examination. The ḥāshiya is directly compared with al-Bayḍāwī’s tafsīr, revealing linguistic and methodological differences. Furthermore, variant readings and reports are examined through manuscript comparisons, highlighting Bosnevī’s approach to textual criticism. The findings demonstrate that Bosnevī was not merely a commentator, but a mufassir with a critical scholarly perspective. His approach elevates the ḥāshiya genre from mere explanation to a space of scholarly debate and critique, offering an interdisciplinary and text-centered interpretive model. In this respect, the study shows that the ḥāshiya literature should not be viewed solely as explanatory, but also as interpretive, critical, and reconstructive. Bosnevī’s contributions thus provide significant insights for contemporary approaches to Qur’anic exegesis.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Bosnevī , al-Baydavī

Kaynakça

• Beyzâvî, Nâsırüddîn Abdullāh b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-teʾvîl. 1. Baskı. Diyarbakır: Seyda Yayınları, 2019.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi: ṭabaḳātu’l-müfessirîn. 2 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınları, 1973.
• Bosnevî, Muhammed b. Mûsâ. Ḥâşiye ʿalâ envâri’t-tenzîl ve esrâri’t-teʾvîl. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Dâmât İbrâhim Paşa, 217.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nâsır. b.y.: Dâru Ṭavḳi’n-Neceât, 1422/2001.
• Ganîzâde Mehmed Nâdirî. Hâşiye alâ envârü’t-tenzîl. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Bölümü, nr. 564.
• Gülşen, Ekrem. “Osmanlı Dönemi Hâşiye Yazan Bosnalı Bazı Müfessirler Üzerine-II (1463–1878).” Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi 5/3 (Temmuz 2017), 143.
• Hanciş, Mehmed. el-Cevherü’l-esnâ fî terâcimi ʿulemâʾi ve şuʿarâʾi Busna. thk. Abdülfettah Muhammed el-Hulv. Kahire: Hecer li’t-Tıbâʿa ve’n-Neşr, 1. Basım, 1992.
• İbnü’l-Arabî, Muhammed b. Abdullah. el-Ḳabes fî şerḥi muwaṭṭaʾi Mâlik b. Enes. thk. Muhammed Abdullah Veld Kerîm. 1. Basım. Beyrut: Dârü’l-Garb el-İslâmî, 1992.
• Kâtib Çelebi. Keşfü’z-zünûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1362/1942. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
• Ljubović, Amir. The Works in Logic by Bosniac Authors in Arabic (Islamic Philosophy, Theology and Science). Leiden: Koninklijke Brill NV, 2008.
• Muhibbî, Muhammed el-Emîn b. Fazlillâh b. Muhibbillâh. Ḫulāṣatü’l-Ās̱ār fī ʿUyūni Aḥbāri’l-Karni’l-Ḥādī ʿAşar. Beyrut: Dâr Ṣâdir, ts.
• Sadak, Bekir. “Bosnevî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/306. İstanbul: TDV Yayınları, 1996. Terziç, İzzet. el-İʿnâye bi’l-Kur’âni’l-Kerîm fi’l-Busna. 1. Basım. Mostar: el-Cemʿiyyetü’l-İslâmiyye fi’l-Busna ve’l-Hersek, 2003.
• Uzun, Mustafa. “Ganîzâde Mehmed Nâdirî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/355–356. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Zemahşerî, Ebü’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan ḥaḳāʾıḳi ġavâmiżi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekāvîl. thk. Muhammed Abdüsselâm Şâhin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2002.
• Ziriklî, Hayreddin b. Mahmûd b. Muhammed. el-Aʿlâm. 15. Basım. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.