تفسير الصفات الخبرية في القرآن الكريم بين اللازم والتأويل دراسة تحليلية

This study addresses a nuanced topic at the intersection of Islamic creed (ʿaqīdah) and Qur’anic exegesis, namely the method of interpreting divine anthropomorphic (khabarī) attributes in the Qur’an through necessary implication (tafsīr bi-l-lāzim). The discussion covers attributes of divine action-such as “coming,” “wrath,” and “mercy”-as well as attributes of the divine essence—such as “eye” and “hand.” A long-standing debate surrounds these attributes between those who affirm them in a manner befitting God Most High and those who interpret them figuratively so as to avoid assimilation to created beings. The significance of this research lies in its close connection to the question of taʾwīl and its doctrinal consequences. It aims to delineate precisely the point at issue between interpretation by necessary implication and taʾwīl, to clarify the fine distinctions between them, and to identify the proper criteria for employing each, while surveying the stance of the Salaf and leading Imams in this domain. The central problem is framed as follows: Is tafsīr bi-l-lāzim itself a form of taʾwīl with respect to the verses on the divine attributes, or is it a distinct pathway with a different purpose? Does it fall within the Salafī hermeneutic of understanding and reception, or does it depart from it? The objectives include defining tafsīr bi-l-lāzim, mapping its relation to sense-based interpretation and to taʾwīl, tracing the Salaf’s engagement with the necessary implications of the attributes, and presenting applied examples from their exegeses. Methodologically, the study adopts an inductive, analytical, and comparative approach, tracking the significations of the attributes and their necessary implications, and weighing Salaf and Khalaf trends in light of legal-theological and linguistic principles. The study concludes that, when governed by its Sharīʿah-based parameters, tafsīr bi-l-lāzim is a recognized method among the Salaf and may be counted under taʾwīl understood as diverting an expression from its primary (literal) meaning to a linguistically plausible meaning due to contextual evidence.

Bu çalışma, akâid ve tefsir ilimlerinin kesiştiği önemli ve hassas bir konu olan Kur’ân-ı Kerîm’de geçen ilâhî haberî sıfatların, lâzım (tefsîr bi’l-lâzım) üzerinden yorumlanması meselesini ele almaktadır. Çalışma, “gelme (mecîʿ)”, “gazap”, “rahmet” gibi fiilî sıfatların yanı sıra “ayn (göz)” ve “yed (el)” gibi zâtî sıfatları da kapsamaktadır. Söz konusu sıfatlar hakkında, bunları Allah Teâlâ’ya yakışır şekilde zâhirleri üzere ispat edenlerle, mahlûkata benzetmeden tenzîh amacıyla te’vîl edenler arasında kadîm bir tartışma bulunmaktadır. Bu araştırma te’vîl meselesiyle olan yakın irtibatından ve buna bağlı itikadî sonuçlardan dolayı önem taşımaktadır. Çalışmada lâzım üzerinden yorum ile te’vîl arasındaki ihtilaf noktasını tahkik etme, aralarındaki ince farkları ve her birinin kullanım ölçütlerini açıklığa kavuşturma, ayrıca bu hususta Selef’in ve imamların tutumunu ortaya koyma meseleleri hedeflenmektedir. Temel soru şudur: Haberî âyetlerde lâzım üzerinden yapılan tefsir, te’vîlin bir türü müdür; yoksa başka bir gayeye yönelen müstakil bir yöntem midir? Bu yaklaşım, Selef’in anlama usulünün sınırları içinde midir, yoksa farklı bir metot mudur? Araştırmanın amaçları arasında tefsîr bi’l-lâzımın kavramsal çerçevesini belirlemek, manâya dayalı tefsir ve te’vîl ile ilişkisini tespit etmek, Selef’in sıfatların lâzımlarına yaklaşımını inceleyerek tefsirlerinden uygulamalı örnekler sunmak yer alır. Yöntem olarak çalışma, analitik ve mukayeseli bir çizgide, sıfatların delâletlerini ve lâzımlarını incelemekte; şer‘î ve lügavî esaslar ışığında Selef ve Halef eğilimlerini karşılaştırmaktadır. Sonuç olarak, şer‘î çerçevede tutulduğu sürece tefsîr bi’l-lâzımın Selef nezdinde muteber bir usûl olduğu; bir lafzı karîne sebebiyle hakikî anlamından, dil bakımından mümkün bir anlama yönlendirme şeklinde anlaşılan te’vîl kapsamına da dâhil edilebileceği neticesine ulaşılmıştır.

يتناول هذا البحث موضوعاً دقيقًا في علمي العقيدة والتفسير، يتمثل في مسلك التفسير باللازم للصفات الخبرية الواردة في القرآن الكريم، سواء ما كان منها من صفات الفعل كالمجيء والغضب والرحمة، أو من صفات الذات كالعين واليد. وقد ثار حول هذه الصفات خلاف بين من يثبتها على ظاهرها اللائق بالله تعالى، ومن يتأولها تنزيهًا له عن مشابهة المخلوقين، وتأتي أهمية البحث من صلته الوثيقة بمبحث التأويل، وما يترتب على فهمه من آثار عقدية، حيث يسعى إلى تحرير محل النزاع بين التفسير باللازم والتأويل، وبيان الفروق الدقيقة بينهما، وضوابط استخدام كل منهما، مع الوقوف على موقف السلف وأئمته في هذا الباب. وتكمن إشكالية الدراسة في التساؤلات الآتية: هل يُعد التفسير باللازم تأويلاً لآيات الصفات أو هو مسلك يؤدي إلى غرض آخر؟ وهل يندرج ضمن منهج السلف في الفهم والتلقي، أو يُعد خروجًا عنه؟ وتهدف الدراسة إلى بيان مفهوم التفسير باللازم، وعلاقته بالتفسير على المعنى والتأويل، واستقراء تعامل السلف مع لوازم الصفات، وتقديم نماذج تطبيقية من تفاسيرهم. وقد اعتمد البحث على المنهج الوصفي التحليلي المقارن متتبعًا ذكر دلالات الصفات ولازمها، وموازنًا بين اتجاهات السلف والخلف في ضوء الأصول الشرعية واللغوية. وخلص إلى أن التفسير باللازم إذا ضُبط بضوابطه الشرعية، فهو مسلك معتبر عند السلف، ويعد ضمن التأويل الذي هو صرف اللفظ عن معناه الحقيقي الى معنى محتمل في اللغة لقرينة