HALİFE YUSUF’UN MECMAʿU’L-MESÂʾİL ADLI ESERİNDE İZLEDİĞİ YÖNTEM ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 195 - 214, 31.12.2025

Hasan Aksoy

https://doi.org/10.55805/kadimsbd.1829284

Öz

Bu makale, Halife Yusuf’un Mecmaʿu’l-mesâʾil adlı eserinde benimsediği ilmî yöntemi incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, müellifin meseleleri ele alış tarzı; kaynak kullanımı, mezhep içi ve mezhepler arası görüşleri değerlendirme biçimi, tercih metodolojisi ve güncel meselelere yaklaşımı bağlamında analiz edilmiştir. Halife Yusuf’un, temel olarak Şâfiî mezhebinin usûl ve görüşlerini merkeze aldığı, ancak ihtiyaç hâlinde diğer mezheplerin görüşlerine de başvurmak suretiyle pragmatik ve çözüm odaklı bir yaklaşım geliştirdiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte müellifin, ihtilaflı konularda delilleri mukayese ederek kendi tercihlerini açıkça ortaya koyması, bireysel uygulamalar ile fetvaya konu olacak toplumsal yönlendirmeleri birbirinden ayırması ve zayıf görüşlerle amel meselesine ihtiyatlı bir çerçevede yaklaşması, onun metodolojisinin belirgin özellikleri arasında yer almaktadır. Ayrıca eserde, çağdaş dönemde tartışma konusu olan zekât–vergi ilişkisi gibi güncel meselelerin ele alınması, müellifin geleneksel fıkhî birikimi modern ihtiyaçlarla irtibatlandırma çabasını göstermektedir. Sonuç olarak Mecmaʿu’l-mesâʾil, hem klasik fıkhî tartışmaları sistematik biçimde aktaran hem de yöntem bakımından ölçülü, delil temelli ve uygulamaya yönelik bir perspektif sunan bir çalışma olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh , Şâfiî Mezhebi , Halife Yusuf , Mecmaʿu’l-Mesâʾil , Mezhep Tercihleri

AN EXAMİNATİON OF THE METHODOLOGY EMPLOYED BY KHALĪFA YŪSUF İN HİS WORK MAJMAʿ AL-MASĀʾİL

Öz

This article aims to examine the scholarly methodology employed by Khalīfa Yūsuf in his work Majmaʿ al-Masāʾil. The study analyzes the author’s approach to addressing legal issues, including his use of sources, evaluation of intra- and inter-madhhab opinions, methodology of preference, and approach to contemporary matters. It is observed that Khalīfa Yūsuf primarily centers the principles and opinions of the Shāfiʿī school, yet, when necessary, he also refers to the views of other madhhabs, thereby adopting a pragmatic and solution-oriented approach. Moreover, the author clearly articulates his preferred positions by comparing evidences in cases of disagreement, distinguishes between individual practice and societal guidance in issuing fatwas, and approaches the issue of acting upon weak opinions with caution—features that characterize his methodology. Furthermore, the inclusion of contemporary issues, such as the relationship between zakāh and taxation, demonstrates his effort to connect traditional juridical knowledge with modern needs. Accordingly, Majmaʿ al-Masāʾil can be regarded as a work that not only systematically presents classical jurisprudential debates but also offers a measured, evidence-based, and practice-oriented perspective.

Anahtar Kelimeler

Fiqh , Shāfiʿī Madhhab , Khalīfa Yūsuf , Majmaʿ al-Masāʾil , Madhhab Preferences

Kaynakça

• Adıgüzel, Burhan. Halife Yusuf Bayazidî’nin Hayatı Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. Ağrı: İbrahim Çeçen Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Âsım Efendi, Mütercim. “L-ğ-z”, el-Okyânûsu’l-basît fî tercemeti’l-Kāmûsi’l-muhît. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
• Atasoy, İsmail. Halife Yusuf Topçu el-Bâyezîdî ve Tuhfetü’z-Zâkirîn Adlı Eserinin Hadis İlmi Açısından Değerlendirilmesi. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Bayram, Nasrullah. Halife Yusuf Beyazidi’nin “Kitâbü’l-Ferâiz min Dureri’l-Ğarâiz Adlı Eseri ve Medrese Merkezli Ferâiz Literatürü İçerisindeki Yeri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
• Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân. el-Lâ Meẕhebiyye: Aḫṭaru bidʿa tüheddidü’ş-şerîʿate’l-İslâmiyye. Dımaşk: Daru’l-Fârâbî, 2005.
• Câvî, Muhammed Nevevî. es̱-S̱imârü’l-yâniʿa fi’r-Riyâżi’l-bedîʿa. Lübnan: Dâru'l-Kutubi'l-‘İlmiyye, 2013. Cevherî, İsmâil b. Hammâd. “L-ġ-z”, es-Sıḥâḥ Tâcu’l-lüga ve Sıḥâḥu’l-ʿArabiyye. Beyrut: Dâru’l- ʿilm li’l-melâyîn, 1990.
• Çiçek, Zeynelâbidîn. Tüḥfetü’l-aḫyâr fî tercemeti Ğāyeti’l-iḫtiṣâr. Diyarbakır: Seyda Yayınları, 2024. Deniz, Abdulbaki. “Mele Abdullah Firfêlî’nin Müderrisliği ve Fıkhî Birikimi”. Ağrı İslami İlimler Dergisi 8 (Haziran 2021), 87-114.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddin Ya‘kûb. “L-ġ-z”, el-Ḳāmûsu’l-muḥîṭ. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 2005. Geçit, M. Salih. “Halife Yusûf Topçu (1885-1965) ve Akide Metni”. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4/1 (Ocak 2018), 133-164.
• İsfahânî, Ebû Şücâʿ. Ğāyetü’l-iḫtiṣâr. Diyarbakır: Mektebetu Seyda, 2023.
• Kalaç, Rıdvan. “Halife Yusuf el-Bâyezidî’nin (Öl. 1965) Akîdetü’l-İmân Adlı Risalesinin Hadis Kaynakları”. Karadeniz 11. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi. haz. Gültekin Gürçay (Aralık 2022), 115-127.
• Kallek, Cengiz. “Kulle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/357-358. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Kâtib, Ebu’l-Hasan İshâk b. İbrahim b. Süleyman b. Vehb. el-Burhân fî vucûhi’l-beyân. b.y.: Mektebetu’ş-şebâb, ts.
• Koğî, Ahmet Hilmî. Hediyyetü’l-ḥabîb. Diyarbakır: Seyda Yayınları, 2023.
• Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. Kahire: Matbaatu’l-Halebî, 1937.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Ravżatü’ṭ-ṭâlibīn ve ʿumdetü’l-muttaḳīn. thk. Züheyr eş-Şavîş. Beyrut: Mektebetu’l-İslâmî, 1991.
• Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. Minhâcü’ṭ-ṭâlibîn. thk. ‘Avd Kâsım Ahmed ‘Avd. B.y.: Dâru’l-Fikr, 2005.
• Orak Elçiçek, Rabia. Transkrîpsıyona Berhema Xelîfe Yûsıf A Bı Navê Feraîz. Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Râzî, Zeynüddin Ebû Abdillah. Tuhfetü’l-mülûk. thk. Abdullah Nezîr Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1417.
• Şürünbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr b. Alî. Merâḳı’l-felâḥ şerhu Nûri’l-îżâḥ. Beyrut: el-Mektebetu'l-‘Asriyye, 2005.
• Tala, Murat. “Arap Şiirinde Lügaz ve Muʿammânın Yapısı”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/2 (Aralık 2018), 939—967.
• Yusuf, Halife, Mecmaʿu’l-mesâʾili’şer‘iyye bi’l-lisâni’l-Kurdiyye. İstanbul: Nûbihar Yayınları, 2015.
• Yusûf, Halife. İrşâdu’l-ʿibâd. (Neşredenin Mukaddimesi) Nûbihar Yayınları, 2015.
• Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. thk. Komisyon. B.y.: Dâru’l-Hidâye, ts.