MOLLA BEDREDDİN’İN NÛDEHÎ’NİN EŞ-ŞÂMİL Lİ’L-ʿAVÂMİL’İ ÜZERİNE KALEME ALDIĞI HÂŞİYEDE METODOLOJİK YAKLAŞIMI

Bu çalışma, klasik gramer literatüründe mühim bir yer işgal eden Cürcânî’nin (ö. 471/1078-79) el-ʿAvâmilu’l-mi’e adlı eserine Şeyh Ma‘rûf en-Nûdehî (ö. 1254/1838) tarafından kaleme alınan eş-Şâmil li’l-ʿAvâmil şerhi etrafında teşekkül eden hâşiye literatürünü, Molla Bedreddin’in bu şerh üzerine yazdığı hâşiye özelinde ele almayı amaçlamaktadır. Molla Bedreddin’in, Nûdehî’nin eserine yazdığı bu hâşiye, klasik şerh-hâşiye geleneği içerisinde sıradan bir izah metni olmaktan öte, müellifin ilmî şahsiyetini yansıtan müstakil bir değerlendirme çalışması niteliği taşımaktadır. Söz konusu hâşiye, yalnızca metnin ibarelerini açıklamayı hedeflememekte, aynı zamanda metnin tertibini, delillendirme biçimini ve ifade tercihlerini de sorgulayan çok boyutlu bir okuma sunmaktadır. Molla Bedreddin’in yaklaşımında en belirgin unsurlardan biri, i‘râb merkezli çözümleme yöntemidir. Müellif, Nûdehî’nin ifadelerini ayrıntılı i‘râb tahlillerine tabi tutarak anlamın hangi dilsel tercihler üzerinden inşa edildiğini ortaya koymaya çalışmaktadır. Ancak bu tahliller yalnızca nahivsel bir çerçevede kalmamakta, i‘râbın anlam, kapsam ve işlev boyutları birlikte değerlendirilmektedir. Böylece dilsel unsurların yalnızca gramatik doğruluğu değil, maksadı taşıma yeterliliği de incelenmektedir. Molla Bedreddin, özellikle hazif, takdir ve ihtisar gibi dilsel tasarrufların yer aldığı ibarelerde metnin yanlış anlaşılma ihtimaline dikkat çekmekte, lafız ile anlam arasındaki ilişkinin açık ve tutarlı biçimde kurulması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu sebeple bazı yerlerde Nûdehî’nin ifadelerine yönelik tashih ve tenkitlerde bulunmakta, daha isabetli gördüğü alternatif yorumlara işaret etmektedir. İhtilaflı meselelerde ise dengeli ve ilmî bir yöntem izlemektedir. Önce farklı dilcilerin görüşlerini aktarmakta, ardından bunları delilleriyle birlikte değerlendirmektedir. Katılmadığı yaklaşımları ise metodolojik gerekçelerle eleştirmektedir. Bunun yanı sıra metnin tertibine, örneklerin konumlandırılışına ve delillendirme tarzına dair yaptığı değerlendirmeler, onun metnin dışında kalan bir şârih değil, metnin yapısına bilinçli şekilde müdahil olan bir müellif olduğunu göstermektedir. Molla Bedreddin’in hâşiyesi, klasik hâşiye geleneği içinde eleştirel muhakemeyi, derinlikli dil çözümlemesini ve metodolojik tutarlılığı bir araya getiren, açıklama ile tenkidi mezceden nitelikli bir ilmî çalışma olarak temayüz etmektedir.

This study aims to examine the ḥāshiya literature that developed around al-Shāmil li’l-ʿAwāmil, the commentary written by Shaykh Maʿrūf al-Nūdahī (d. 1254/1838) on al-Jurjānī’s (d. 471/1078–79) al-ʿAwāmil al-miʾa, a work that occupies a significant place in the classical Arabic grammatical tradition, with particular focus on Molla Bedreddin’s gloss on this commentary. Molla Bedreddin’s ḥāshiya on Nūdahī’s work goes beyond being a simple explanatory text within the classical sharḥ–ḥāshiya tradition; rather, it constitutes an independent scholarly evaluation that reflects the author’s intellectual character. This gloss does not merely aim to clarify the expressions of the base text, but also offers a multidimensional reading that questions its organization, methods of argumentation, and lexical choices. One of the most prominent features of Molla Bedreddin’s approach is his iʿrāb-centered method of analysis. By subjecting Nūdahī’s statements to detailed syntactic examination, he seeks to demonstrate how meaning is constructed through specific linguistic choices. However, these analyses are not confined to purely grammatical considerations; iʿrāb is evaluated together with its semantic scope and functional dimensions. Thus, not only the grammatical correctness of linguistic elements but also their adequacy in conveying the intended meaning is assessed. Molla Bedreddin draws particular attention to the potential for misunderstanding in passages involving ellipsis (ḥadhf), implicit reconstruction (taqdīr), and brevity (ikhtiṣār), emphasizing the necessity of a clear and coherent relationship between wording and meaning. For this reason, he occasionally offers corrections and critiques of Nūdahī’s expressions, pointing to alternative interpretations he deems more accurate. In addressing disputed issues, he adopts a balanced and scholarly method. He first presents the differing views of grammarians, then evaluates them together with their evidences. Positions he does not accept are criticized on methodological grounds. Moreover, his observations concerning the arrangement of topics, the placement of examples, and the style of argumentation demonstrate that he is not merely an external commentator, but an author consciously engaged with the structural composition of the text. In sum, Molla Bedreddin’s ḥāshiya stands out within the classical gloss tradition as a qualified scholarly work that brings together critical reasoning, in-depth linguistic analysis, and methodological consistency, harmonizing explanation with critique.