ERKEN OSMANLI DÖNEMİ FIKIH USÛLÜ LİTERATÜRÜNDE BİR MUHTASAR: EBÛ BEKİR b. İBRAHİM VE RUMÛZÜ’L-ESRÂR ADLI ESERİ

Erken Osmanlı dönemi (8./14. yüzyıl) fıkıh usûlü çalışmaları, literatürde nispeten az incelenmiş bir alanı teşkil etmektedir. Bu makale, söz konusu döneme ait muhtasar bir fıkıh usûlü metni olan Ebû Bekir b. İbrahim’in Rumûzü’l-Esrâr adlı eserini ve müellifinin ilim tarihindeki yerini yazma nüshalar üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Klasik tabakât ve biyografi eserlerinde zikredilmemesine rağmen, araştırmada müellifin kimliğine dair yeni tespitler yapılmış ve onun 8./14. yüzyıl ortalarında Sultanönü (Eskişehir) civarında yaşadığı ortaya konulmuştur. Eserin, Osmanlı ilim geleneğinin kurucu isimlerinden Alâeddin el-Esved Karahisârî tarafından Künûzü’l-Envâr adıyla şerh edilerek dönemin sultanına ithaf edilmesi, metnin ilmî değerini açıkça göstermektedir. Rumûzü’l-Esrâr’ın muhteva analizi, müellifin Pezdevî çizgisini takip ettiğini ancak bunu “iktibas, ihtisar ve inşâ” metoduyla, pedagojik bir süzgeçten geçirerek yaptığını göstermektedir. Müellif, klasik metinlerdeki uzun kelâmî tartışmaları ve cedelî polemikleri ustalıkla ayıklamış, usûl kaidelerini fürû fıkıh üzerinden örneklendirme geleneğini koruyarak eseri rafine bir ders kitabı hüviyetine kavuşturmuştur. Bu çalışma, Rumûzü’l-Esrâr örneği üzerinden hâkim Hanefî usûl geleneğinin erken dönem Osmanlı ilim muhitine nasıl aktarıldığını ve tedris faaliyetlerine uygun pratik bir çerçeveye nasıl oturtulduğunu ortaya koymaktadır.

Studies on Islamic legal theory (uṣūl al-fiqh) during the early Ottoman period (8th/14th century) constitute a relatively under-researched area in the literature. This article aims to examine an abridged (mukhtaṣar) uṣūl al-fiqh text from this period, Rumūz al-Asrār by Abū Bakr b. Ibrāhīm, and to determine the author's place in intellectual history based on extant manuscript copies. Although the author is not mentioned in classical biographical dictionaries (ṭabaqāt), this research introduces new findings regarding his identity, establishing that he lived around Sultanönü (Eskişehir) in the mid-8th/14th century. The fact that the work was commented upon by ʿAlāʾ al-Dīn al-Aswad al-Qaraḥiṣārī, one of the founding figures of the Ottoman intellectual tradition, under the title Kunūz al-Anwār and dedicated to the ruling sultan clearly demonstrates the scholarly value of the text. A content analysis of Rumūz al-Asrār reveals that the author followed the tradition of al-Bazdawī, yet processed this heritage through a pedagogical filter utilizing a method of "adaptation, abridgment, and composition" (iqtibās, ikhtiṣār, and inshāʾ). The author masterfully excised the lengthy theological (kalām) debates and dialectical polemics found in classical texts, preserving the tradition of illustrating uṣūl principles through substantive law (furūʿ al-fiqh), thereby transforming the work into a refined textbook. Ultimately, through the case of Rumūz al-Asrār, this study illustrates how the dominant Hanafi uṣūl tradition was transferred to the early Ottoman scholarly milieu and formulated into a practical framework suitable for educational activities.