An Evaluation of Zeugma, One of the Geostrategic Headquarters of the Roman Empire on the Euphrates Border

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 210 - 223, 31.12.2025

Nimet Sönmez Okulmuş

https://doi.org/10.51469/kafdagi.1819839

Öz

After the Treaty of Apameia, the Roman Empire, which gained influence in western Anatolia, gradually tended to expand its borders towards eastern Anatolia. This paved the way for a confrontation with the Parthians, who had become a dominant power throughout the region after the Seleucids' decline. During the reign of Vespasian, the Roman Empire aimed to establish permanent bases in the region. It positioned headquarters at points of the Euphrates River, which it designated as its border crossing. These headquarters were Zeugma, Samosata, Melitene, and Satala. These headquarters did not remain solely military bases but also became administrative centers affiliated with Rome, serving political, sociocultural, and economic conditions. The ancient city of Zeugma, one of these headquarters and a significant one from the beginning of antiquity, is one of these highly important bases. The Roman headquarters in Zeugma was chosen because it offered a strategic location, border security at the intersection of eastern and western trade routes, the possibility of military base deployment, transit control, and favorable cultural and settlement conditions. By stationing the IVth Scythian Legion in Zeugma, Rome ensured its permanence by settling the region and providing political support. The city, which served the Roman Empire militarily and politically, served as a launching point for campaigns by the Parthians, who were significantly active in the region, and was often used as a launching point for these campaigns. The settlement established in the city brought with it a new culture and lifestyle. This led to a growing demand for marble, driven by consumption. At this point, the Ehneş/Gümüşgün Stone Quarry within the ancient city of Zeugma became an active quarry within the empire. Although it is now submerged by the Birecik Dam, it served as a quarry source for many different centers, from the construction of the ancient city of Zeugma to its present-day presence. In addition to providing military support, Scythica IV, who was part of the headquarters, also played an active role in operating the quarry in the region.

Anahtar Kelimeler

Roma , Fırat Nehri , Zeugma , Lejyon , Taş Ocağı

ROMA İMPARATORLUĞU’NUN FIRAT SINIRINDA JEOSTRATEJİK KARARGÂHLARINDAN ZEUGMA ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Apameia Antlaşması'ndan sonra Batı Anadolu'da nüfuz kazanmaya başlayan Roma İmparatorluğu, giderek sınırlarını Anadolu’nun doğusuna doğru genişletme eğiliminde bulunmuştur. Bu durum Seleukosların ortadan kalkmasından sonra bölge genelinde etkin güç olan Parthlar ile karşı karşıya gelmesinin zeminini oluşturmuştur. Roma İmparatorluğu, Vespasianus döneminde bölgede kendisine ait kalıcı üsler oluşturmayı hedeflemiştir. Sınır olarak tayin ettiği Fırat nehrinin geçit özelliği sunan noktalarına karargâhlar konumlandırmıştır
Bu karargâhlar Zeugma, Samosata, Melitene ve Satala’dır. Karargâhlar yalnızca askeri üsler olarak kalmamış aynı zamanda siyasi, sosyo- kültürel ve ekonomik şartlara hizmet eden Roma’ya bağlı yönetim merkezleri haline gelmiştir. Bu karargâhlardan biri olan ve antik dönemin başından itibaren önem arz eden Zeugma antik kenti, oldukça önem arz eden üslerden biridir.
Zeugma’da yer alan Roma karargâhı, stratejik konuma sahip, doğu ve batı ticaret yollarının kesiştiği sınır güvenliğine sahip, askeri üs konuşlanmasına imkân veren, geçiş denetimine uygun, kültür ve yerleşim açısından müsait şartlara sahip bir yapı arz ettiğinden tercih edilmiştir. Zeugma kentine IV. Scythica lejyonunu konuşlandıran Roma, bölgeyi iskân ederek kalıcılığını garantilemiş ve siyasi olarak kendisine destek kuvveti oluşturmuştur. Askeri ve siyasi açıdan Roma İmparatorluğuna hizmet eden kent, bölgede ciddi bir etkinlik gösteren Parthlar için seferlerin düzenlendiği nokta olmuş ve umumiyetle seferlerin başlangıç noktası olarak kullanılmıştır. Kentte sağlanan iskân, yeni bir kültürün beraberinde yaşam tarzı getirmiştir. Öyle ki tüketime bağlı olarak artan mermer ihtiyacı hâsıl olmuştur. Bu noktada Zeugma antik kentinde yer alan Ehneş/ Gümüşgün Taş Ocağı imparatorluk bünyesinde aktif bir taş ocağı olarak kullanıma açık hale getirilmiştir. Günümüzde Birecik Barajı suları altında kalmış olsa bile o dönem Zeugma antik kentinin inşasından, birçok farklı merkeze taş ocağı kaynağı olma özelliğini göstermiştir. Karargâhta yer alan IV. Scythica askeri desteğinin yanı sıra bölgede taş ocağının işletilmesinde de etkin rol oynamıştır.

Anahtar Kelimeler

Roma , Fırat Nehri , Zeugma , Lejyon , Taş Ocağı

Kaynakça

• Akşit, O. (1976). Roma İmparatorluk Tarihi (MÖ 27-MS 192). İstanbul: Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Albustanlıoğlu, T. (2011). Roma İmparatorluk Döneminde Mermer Ocakları Organizasyonu. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları
• Albustanlıoğlu, T. (2013). Roma İmparatorluk Mermer Ocaklarında Yazıt Kullanımı ve Bazı Ünik Örnekler. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 2/4, 55- 77.
• Albustanlıoğlu, T. (2015). Zeugma (Arulıs/Ehneş) Taş Ocaklarında İsmi Belirlenen Bir başka Lejyon: Legio IIII Flavia Felix. Anadolu, 41, 135- 158.
• Atalay, İ. (1992). Türkiye Coğrafyası. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
• Atlan, S. (2014). Roma Tarihinin Ana hatları I. Kısım Cumhuriyet Devri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Benjamin, S. G. (1889). The Story of Persia. New York: Kessinger Publishing.
• Bilgiç, E. (2012). M.S. III. Yüzyıl Roma-Sasani İhtilaflarına İlişkin Bir Değerlendirme: Pers Kralı I. Şapur’un Roma İmparatoru Valerianus’u Esir Alması. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 2/2, 23-32.
• Bingöl, O. (2012). Bu Koca Taşları Nasıl İşlediler, Nasıl Kaldırdılar, Ankara: Bilgin Kültür Sanat.
• Bivar, A. D. H. (1983). The Political History of Iran Under The Arsacids. CAH, 3/2, 21-99.
• Blum, H. (2016). Likya’nın Tarihi Coğrafyası. Historical Geography. 136-141.
• Campbell, B. (2013). Roma Dünyasında Diplomasi Yaklaşık MÖ 500-MS 235. Tarih Okulu Dergisi, 14/1, 201-224.
• Cassius Dio. (1954). Historia Romana. London: Loeb Classical Library.
• Chahin, M. (1987). The Kingdom of Armenia. Sydney: Croom Helm.
• Colledge, M. A. R. (1967). The Parthians. New York: Thames and Hudson.
• Cornelius Tacitus. (1962). Annales. London: Loeb Classical Library.
• Dabrowa, E. (2012). The Arsacid Empire. The Oxford Handbook of Iranıan History,164-186.
• Debevoise, C. N. (1938). A Politicial History of Parthia. Chicago: Universty of Chicago Press.
• Demir, M. (2014). M.Ö. VI., IV. Yüzyıllar Arasında Pers-Armenia İlişkileri ve Armenia Orontid Hanedanlığı. Yeni Türkiye, 60, 1-10.
• Demir, M. (2018). Carrhae Savaşı’nın (M.Ö. 53) Sebepleri ve Sonuçları Üzerine Bazı Yeni Değerlendirmeler. Cedrus, VI, 233-248.
• Demir, M. (2019). Marcus Antonıus’un Parthia Savaşının (M.Ö. 40-33) Sebepleri ve Sonuçları Üzerine Bazı Değerlendirmeler. TÜBA-AR, 24, 149- 168.
• Dignas, B.& Winter, E. (2007). Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals. New York: Cambridge Universty Press.
• Edwell, P. (2007). Between Rome and Persia, the Middler Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman Control. London and New York: Routledge Published.
• Eran, Y. (2019). Arkaik Dönem Tapınakları. Anıtsal Hellen Mimarlığına Giriş. İstanbul: Ege Yayınları.
• Erdemir Hatice (2014). Antikçağ da Politik Bir Arena Ya da Armenia. Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, 60(V), 1-17.
• Erdemir Hatice (2015). Antikçağın Sonunda Doğu Roma’nın Güney Kafkasya-Transkafkasya Politikası. Yeni Türkiye Stratejik Araştırma Merkezi, 72 (Temmuz-Aralık 2015 Kafkaslar Özel Sayısı II), 47-55.
• Erdemir Hatice,Erdemir Halil (2015). Roma Kaynaklarında Regnum Abgari Osrhoene ve Edessa Mö 132 244 Regnum Abgari Osrhoene and Edessa in Roman Sources BC 132 244 Ben. III. Milletlerarası Şehir Tarihi Yazarları Kongresi, 102-118.
• Ergeç, R. (2002). Fırat Seleukeia’sı Yahut Zeugma. Anadolu Araştırmaları, XVI, 201‐226.
• Farrokh, K. (2007). Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. Oxford: Osprey Publishing.
• Ferguson, R. J. (2005) ‘Rome and Parthia: Power politics and diplomacy across cultural frontiers. The Centre for East-West Cultural and Economic Studies, Faculty of Humanities and Social Sciences. Australia: Bond Universty.
• Fırat, M. (2019.). Antik Çağ’da Taş Duvar İşçiliği, İstanbul: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.
• Fields, N. (2009). The Roman Army of the Principate, 27 BCAD 117. New York: Osprey Publishing.
• Freeman, C. (2003). Mısır, Yunan ve Roma: Antik Akdeniz Uygarlıkları. İstanbul: Dost Yayınevi.
• Gregoratti, L. (2014). The Parthian Empire: Romans, Jews, Nomads, and Chinese on the Silk Road. The Silk Road: Long Distance Trade, Culture and Society: Interwoven History 1, 43-70.
• Grousset, R. (2005). Başlangıçtan 1071’e Ermenilerin Tarihi. İstanbul: Aras Yayıncılık.
• Guzman, J. O. (2014). Rex Armeniis Datus. Nero, Parthia and the Armenian question. Central Asia in Antiquity: Interdisciplinary Approaches. 85-97.
• Hazel, J. (2001). Who’s Who in the Roman World. Routledge.
• Hirt, A.M. (2010). Imperial Mines and Quarries in the Roman World: Organizational Aspects 27 BC-AD 235, Oxford: Oxford University Press.
• Jones, A. H. M. (1971). The Cities of the Eastern Roman Provinces. Oxford: Clarendon Press.
• Görkay, K. (2010). Zeugma Fırat’ın Köprüsü. Aktüel Arkeoloji, 17, 144-151.
• Kahrıman, A. (2015). Zeugma Antik Kenti Tarihe Mozaiklerini Adamış Kent, 2- 13.
• Karaca, C. (2008). Geoarchaeologıcal Investıgatıons In Zeugma, Turkey. Mıddle East Technıcal Unıversıty Master Thesis. Sartre. Sartre, M. (2005). The Middle East under Rome. Harvard College Publication.
• Kaya, M. A. (2004). Romalılar, Parthlar ve Armenia Krallığı (İ. Ö. 92- İ. S. 94). Tarih İncelemeleri Dergisi, 19/1, 73-86.
• Kennedy, D. L. (1987). The Garrisoning Of Mesopotamia in the Late Antonine And Early Severan Period. Antichthon, 21, 57–66.
• Levick, B. (1999). Vespasian, Ebook Published.
• Mitford, T. B. (1974b). Some Inscriptions from the Cappadocian Limes. The Journal of Roman Studies, 64, 166-183.
• Naumann, R. (1998). Eski Anadolu Mimarlığı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Olbrycht, M. J. (2010). Mithradates I of Parthia and His Conquest supto 141 B.C.. Hortus Historiae Studies in Honour of Proffessor Jozef Wolski on the 100 the unniversary of His Birthday, Kraków, 229- 245.
• Olbrycht, M. J. (2016). Germanicus, Artabanos II of Parthia, and Zeno Artaxias in Armenia. Klio, 98, 605-633.
• Özdilek, B. (2019). Letoon Taş Ocakları. Eskiçağ Yazıtları, 13, 229- 280.
• Pourshariati, P. (2008). Decline and Fall of the Sasanian Empire. London: Tauris Publishers.
• Redgate, A. E. (1998). The Armenians. Oxford: Blackwell Publishing.
• Sabıtov, F. (2022). 1970- 2007 Arası Dönemde Türkiye- Suriye Su Politikaları: Fırat ve Dicle Nehirleri Örneği. Social Scıences Studies, 8/9, 482- 491.
• Şerefoğlu, C.- Yılmaz, M. (2019). Sınıraşan Akarsuların Yönetimi Konusunda Çalışan Uzmanların Bakış Açısından Dicle ve Fırat Nehirleri. International Journal of Human Sciences, 16 /1, 73- 86.
• Tekin, O. (2010). Eski Yunan ve Roma Tarihine Giriş. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Uzunoğlu, H. (2012). Anadolu’da Roma Lejyonları. Eskiçağ Yazıları 1, 191- 216.
• Ünsal, V. (2012). Eskiçağda Anadolu Su Kaynakları (Orta ve Doğu Anadolu). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 209- 224.
• Wagner, J. 1976. Seleukeia am Euphrat/Zeugma. Wiesbaden: Beihefte.
• Wiesehöfer, J. (2003). Antik Pers Tarihi. İstanbul: Telos Yayınları.
• Young, G.K. (2001). Rome’s Eastern Trade. New York: Routledge Press.