Esmâü’l-ef‘âlin Kur’an-ı Kerim’de Kullanımı, İçerdiği Manalar ve Fonetik İ‘câzı

Although the Qur’an was revealed in the eloquent Arabic spoken by the Arabs of the revelation period, its stylistic and structural features transcend human linguistic norms. Its miraculous nature (iʿjāz) is manifested through the precise selection of words, syntactic arrangement, balance between wording and meaning, and phonetic harmony that collectively influence the intellect, emotions, and spirit of its audience. Among the linguistic phenomena illustrating this eloquence are asmāʾ al-afʿāl-nominal forms that convey verbal meanings. Defined as “nouns bearing the sense of verbs,” asmāʾ al-afʿāl derive from various linguistic categories such as verbal nouns (maṣdar), adverbs (ẓarf), prepositional phrases (jār–majrūr), and sound words (aswāt). These forms are characterized by their conciseness (ījāz), intensity (mubālagha), and expressive power, simultaneously reflecting the speaker’s psychological state and evoking emotional responses from the listener. This study provides a linguistic and contextual analysis of asmāʾ al-afʿāl within the Qur’an, focusing on their grammatical, semantic, rhetorical, and phonetic dimensions. By examining the interpretations of both transmitted (riwāyah) and analytical (dirāyah) exegetical sources, it explores how classical commentators understood the expressive and affective roles of these forms. The findings indicate that asmāʾ al-afʿāl serve not only to intensify meaning and emphasize the divine message but also to convey the speaker’s inner emotions and psychological states, thereby enhancing the Qur’an’s rhetorical and aesthetic impact.

Kur’an-ı Kerim, nüzul dönemi Araplarının kullandığı fesih Arapça ile inmiş olsa da üslup ve cümle yapısıyla beşer dilinden ayrı bir mahiyettedir. Kelimelerin seçimi, cümlelerin tertibi, tanzimi, lafız-mana dengesi ve fonetik ahengiyle muhataplarının akıllarına, ruhlarına ve duygularına tesir etmesi; onun dil, üslup ve ses ahengi yönüyle olan i‘câzını ifade etmektedir. Kur’an-ı Kerim’de lafız ve mana dengesinin duygulara yöneldiği kelime ve cümle türlerinden biri de esmâü’l-ef‘âldir. En genel manada “fiil manası taşıyan isimler” olarak tanımlanan esmâü’l-ef‘âl; mastar, zarf, câr-mecrûr ve esvât gibi farklı köklerden türetilmiş olup i‘câz ve mübalağa yönleriyle öne çıkmaktadır. Kendilerindeki ses yapısı muhatabı etkilemeyi hedeflerken konuşanın içinde bulunduğu ruh hâlini de yansıtmaktadır. Esmâü’l-ef‘âl, Kur’an-ı Kerim’de i‘câz, mübalağa ve tekit başta olmak üzere çok farklı anlam alanları oluşturmak için kullanılmıştır. Bu çalışmada esmâü’l-ef‘âlin tanımına, dilbilimsel yönüne ve Arap dilindeki kullanımına kısaca değinildikten sonra Kur’an-ı Kerim’de esmâü’l-ef‘âl olduğunda ittifak edilen lafızların içerdiği manalar ayetlerin bağlamına bağlı kalınarak gramer, anlama delalet, i‘câz ve fonetik yönleriyle incelenmiştir. Bazı rivayet ve dirayet tefsirleri metin analizine tabi tutularak müfessirlerin esmâü’l-ef‘âl hakkındaki yorumları aktarılmıştır. Bu lafızların içerdiği manaların mübalağa ve ihtisar ile birlikte konuşmacının içinde bulunduğu psikolojik durumu ve duygularını ortaya koymakla birlikte muhatapları etkilemeye yönelik olduğu görülmüştür.