Müfessirlerin Düşünce ve Yaşamlarında Ahîlik Anlayışının Etkileri

There is an active and cyclical interaction between people, societies and social institutions. The Akhism institution, thanks to its understanding and philosophy and its deep-rooted references in the Qurʾān and hadiths, has influenced the life and thought of the Islamic society. One of the possible groups of society that was influenced by the akhism order, which carried the references in question systematically and institutionally to economics, politics and trade centuries later are the exegetes. As a basic term of the Science of Qurʾānic exegesis, a “Exegete” is someone who interprets and explains any word and who interprets and clarifies the Qurʾān based on words or certain principles. In this research, the potential place and value of dynamic values such as halal earning, sweat, diligence, generosity, reliability, sacrifice, morality and honesty in the lives of professional commentators in the context of the akhism institution were examined. Considering the history, birth and development of the akhism institution, an attempt was made to determine the reflections of the mentioned values in the lives of some commentators. In an effort to avoid falling into anachronism, it has been concluded that although specific concrete findings cannot be reached in the lives of some exegetes since the early periods of the history of exegesis, the common values and dynamics in question still have relative effects. It is believed that this research, as an interdisciplinary scientific study, contributes to the field of tafsir, even at a micro level.

İnsanlar, toplumlar ve sosyal kurumlar arasında aktif ve döngüsel bir etkileşim söz konusudur. Ahîlik kurumu anlayış ve felsefesi, Kur’an ve hadislerdeki köklü referansları sayesinde İslam toplumunun hayatı ve düşünce dünyasını etkilemiştir. Söz konusu referansları asırlar sonra sistematik ve kurumsal olarak iktisat, siyaset ve ticarete taşıyan ahîliğin tesir ettiği muhtemel toplum kitlelerinden biri de müfessirlerdir. Tefsir ilminin temel bir terimi olarak “müfessir” herhangi bir lafzı tefsir edip açıklayan, lafız ya da birtakım ilkelerden hareketle Kur’an’ı yorumlayıp müfesser hale getiren kimsedir. Bu araştırmada; helal kazanç, alın teri, çalışkanlık, cömertlik, güvenilirlik, fedakârlık, ahlaklılık ve dürüstlük gibi dinamik değerlerin ahîlik kurumu bağlamında meslek sahibi müfessirlerin hayatındaki potansiyel yeri ve değeri irdelenmiştir. Ahîlik kurumunun tarihi, doğuşu ve gelişimi göz önünde bulundurularak bazı müfessirlerin hayatlarında mezkûr değerlerin yansımaları tespit edilmeye çalışılmıştır. Anakronizme düşmeme gayretiyle birlikte tefsir tarihinin ilk dönemlerinden itibaren bazı müfessirlerin yaşamlarında her ne kadar spesifik olarak somut tespitlere ulaşılamasa da yine de söz konusu ortak değer ve dinamiklerin nispî etkilerinin olduğu sonucuna varılmıştır. Disiplinler arası bilimsel bir çalışma olması bakımından bu araştırmanın tefsir sahasına mikro düzeyde de olsa katkısının olduğuna inanılmaktadır.