الأسلوب التربوي لدلالات الأمر في القرآن الكريم

جاء القرآن الكريم بأسلوبه الرصين لدلالات الأمر وصيغه ليضع منهجاً واضحاً في معالجة الخلل الذي قد يطرأ على المجتمع نتيجة التقصير الحاصل في البعد عن تطبيق تشريعاته تربوياً. فجاءت أوامر القرآن الكريم التربوية بطرق ومسالك تهذيبية للنفس الإنسانية عرضها القرآن الكريم بأسلوب رفيع، وجعل تلك النفس تتقبل ما يأمرها الشارع قَبولًا حسنًا. تمثَّل منهج القرآن التربوي في استخدام أساليب الأمر التي تحبب التكاليف إلى المخاطَب، فالنفس تستثقل صيغة الأمر الموجهة لها فجاء الخطاب القرآني ليبعث في النفس الإنسانية الطمأنينة وسرعة الاستجابة للأوامر الربانية إذ اتجهت تلك الأوامر إلى قضايا تربوية مهمة تبنى على تهذيب النفس الإنسانية ومرونتها في الاستجابة لها وتطبيقها بسعادة واطمئنان، مما يسهم في تنمية الجوانب التربوية والأخلاقية لدى المسلم. وقد وجدنا تلك الأساليب التربوية للأمر في القرآن الكريم في: التدرج في تطبيق الأوامر الإلهية والرضا عنها، وتعزيز مبدأ تنفيذ القدوة للأوامر قبل المكلفين، والمسارعة إلى تنفيذ تلك الأوامر، وتبليغها تبليغا حسنًا لا استكراه فيها ولا استثقال، وربط العلم بالعمل. واعتمدتُ غالباً في هذا البحث على المنهج التحليلي مع تداخل بعض المناهج معه كالمنهج الاستقرائي.

The orders for the education of Quran brought ways and methods that make the human soul more beautiful. The Quran presented them in a sublime style and made their souls accept what the religious lawmaker ordered beautifully and wholeheartedly. The education method of the Quran is represented by the use of orders that impose obligations on the obedient. In fact, the soul may find the mode of command directed to it heavy, but the message of the Quran came to give peace to the human soul and to enable it to respond quickly to the Godly orders. We saw that these educational styles of the order in the Quran are included in the following: the gradual implementation of the divine orders and their satisfaction; strengthening the model enforcement principle for orders for obligated; making an effort to implement these orders as soon as possible; communicating these not in a coercive and boring way, but in a beautiful way, and the blending of knowledge and action. In this research, I mostly relied on the analyst method, along with some methods such as the inquiry method.

Kur’ân-ı Kerîm, emir ve emir kiplerinin delaletine ilişkin güçlü üslûbuyla, hükümlerin uygulanmasının önündeki muhtemel engelleri savmak amacıyla açık bir metot geliştirmiştir. Kur’ân-ı Kerîm’in emirleri, insan nefsini terbiye edici yönlere sahiptir. Kur’ân-ı Kerîm, bu çerçevede seviyeli bir üslup kullanmış ve Şâri’in emirlerini nefse kolayca kabul ettirmiştir. Kurân’ın eğitim yöntemi, sorumluluk bilincini sevdiren emrin üslup özelliklerinde kendini göstermiştir. Nitekim emirler, insan doğasına ağır gelir. Bu noktada Kur’ânî hitap, sükûneti sağlayıp ilahi emirlere ivedilikle cevap verme dürtüsünü yerleştirmiştir. Zira Kurân’daki bu emirler, Müslümanın ahlakî özelliklerinin ve eğitim kabiliyetlerinin gelişmesine katkı sağlayan bir tarzda nefsi terbiye edici, emirleri yerine getirip gönül rahatlığıyla bunları uygulamaya dönük önemli eğitsel konular içermektedir. Kur’ân-ı Kerîm’de emrin eğitsel üslup özellikleri şunlardır: İlahi emirlerin kademeli (tedricî) olarak uygulanıp benimsenmesi, emirleri uygulama ilkelerinin güçlendirilip bunların ivedilikle yerine getirilmesi, zorlamadan ve ağırlaştırmadan ölçülü bir şekilde tebliğ edilmesi ve bilginin amel ile bütünleştirilmesi. Bu araştırmada, genellikle analitik yöntem, kısmen de bununla örtüşen -tümevarım yöntemi gibi- bazı yaklaşımlar uygulanmıştır.