İDARE-İ MAHSUSA VAPUR KUMPANYASI SEYİR JURNALLERİNE GÖRE KARADENİZ’İN ANADOLU KIYILARINDA SEYRÜSEFER (1892-1906)

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 1838 - 1877, 29.12.2025

Osman Özkan

https://doi.org/10.56694/karadearas.1650416

Öz

Deniz yolculukları, yüzyıllar boyunca mevsimsel koşullar ve hava durumuna bağlı olarak belirsiz ve düzensiz bir şekilde gerçekleştirilmiştir. Ancak, 19. yüzyılın ilk çeyreğinde buhar makinesinin gemilere entegrasyonu, deniz ulaşımında önemli bir dönüşümün önünü açarak güzergâhların, kalkış ve varış saatlerinin, seyahat ücretlerinin önceden belirlendiği düzenli seferler yapma imkânı sağlamıştır. Bu yenilik, dünya çapında limanlar arasında düzenli bir ulaşım ve taşımacılık ağı kurulmasına vesile olmuş ve deniz taşımacılığında büyük bir değişim yaratmıştır. Deniz ulaşımındaki gelişmeler, kısa sürede Karadeniz'e de ulaşarak, bölgenin buharlı taşımacılık hizmeti sunan birçok firmanın rekabet ettiği bir alana dönüşmesine yol açmıştır. Osmanlı İmparatorluğu bandırası taşıyan İdare-i Mahsusa da bu rekabetin içinde yer alan aktörlerden biri olmuştur. Ancak, dönem kaynaklarında İdare-i Mahsusa'nın seferlerinin düzensiz olduğu vurgulanmış; hatta gemilerinin yaşlılığı ve yavaşlığı kimi zaman mizah dergilerine dahi konu edilmiştir. Bu makale, İdare-i Mahsusa vapurlarının seyir jurnallerinden istifadeyle firmanın Karadeniz hattındaki (İstanbul-Rize) sefer güzergâhını, hareket günlerini, yolculuk sürelerini, kat edilen mesafeleri ve limanda kalış sürelerini inceleyerek firmaya yöneltilen eleştirilerin doğruluğunu ve nedenlerini detaylı bir şekilde ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Denizcilik Tarihi , Deniz Ulaşımı , Buharlı Gemi , Güzergâh , Yolculuk Süresi

ACCORDING TO THE LOGBOOKS OF İDARE-İ MAHSUSA, NAVIGATION ALONG THE ANATOLIAN COASTS OF THE BLACK SEA (1892-1906)

Öz

Sea voyages have been carried out in an uncertain and irregular manner for centuries, depending on seasonal conditions and weather. However, in the first quarter of the 19th century, the integration of steam engines into ships paved the way for a significant transformation in maritime transportation, enabling the establishment of regular voyages with predetermined routes, departure and arrival times, and travel fares. This innovation led to the creation of a regular transportation and shipping network between ports worldwide, bringing about a major change in sea transportation. The developments in maritime transportation quickly reached the Black Sea as well, turning the region into a competitive area with numerous companies offering steam-powered shipping services. The Ottoman Empire's flag-bearing company, İdare-i Mahsusa, was one of the actors involved in this competition. However, contemporary sources emphasize that İdare-i Mahsusa's voyages were irregular, and the age and slowness of its ships were the subject of humor magazines. This article examines, in detail, the accuracy and reasons for the criticisms directed at the company by utilizing the steamship logbooks of İdare-i Mahsusa, focusing on the company's Black Sea route (İstanbul-Rize), its travel days, journey durations, distances covered, and port stay times.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Maritime History , Sea Transport , Steamship , Route , Journey Time

Kaynakça

• PRO FO, Foreign Office (1891). Annual Series no: 689. Diplomatic And Consular Reports On Trade And Finance, Turkey, Report For The Year 1890 On The Trade Of The Consular District Of Trebizond. London: Printed By Harrison And Sons.
• PRO FO, Foreign Office (1895). Annual Series no: 1346. Diplomatic And Consular Reports On Trade And Finance, Turkey, Report For The Years 1894 On The Trade Of The Consular District Of Trebzidond. London: Printed By Harrison And Sons.
• Diplomatic And Consular Reports (1898). Annual Series no: 1837. Turkey, Report For The Years 1896 And 1897 On The Trade And Commerce Of Salonica And District. London: Printed By Harrison And Sons.
• Diplomatic And Consular Reports (1899). Annual Series no: 2069. Turkey, Report For The Year 1898 On The Trade And Commerce Of The Trebizond Vilayet. London: Printed By Har-rison And Sons.
• Diplomatic And Consular Reports (1905). Annual Series no: 3160. Turkey, Report For The Year 1904 On The Trade And Commerce Of The Trebizond Vilayet. London: Printed By Har-rison And Sons.
• Diğer Kaynaklar
• Annuaire Oriental (ancien indicateur oriental) du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1892). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental (ancien indicateur oriental) du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1893-1894). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental (ancien indicateur oriental) du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1894). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental (ancien indicateur oriental) du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1896-97). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental (ancien indicateur oriental) du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1898). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1900). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1901). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1902). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1903). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• Annuaire Oriental du commerce de l'industrie, de l'administration et de la magistrature (1904). (hzl. Raphael C. Cervati). İstanbul.
• ATMACA, G. (2019). “Osmanlı Gemi Jurnallerinde Gemici Dili”. Gemici Dili Çalıştayı (18 Ocak 2019). İstanbul: Deniz Kuvvetleri Komutanlığı Yayınevi. 16-32.
• GARCÍA-HERRERA, R. vd. (2005). “Description and General Background to Ships' Logbooks as a Source of Climatic Data”. Climatic Change. 73: 13-36.
• GÜRÇAY, L. (1962). Gemici Dili. İstanbul: T.C. Deniz Basımevi.
• KABADAYI, M. E. vd. (2020). “1899 Yılı Osmanlı İmparatorluğu için Jeomekânsal ve Çok Modlu Bir Ulaşım Ağı Oluşturma Denemesi”. 12. Uluslararası Anamed Yıllık Sempozyumu-Mekânsal Ağlar: Araştırma ve Kamu Erişimi için Anadolu’nun Geçmişinin Haritalandı-rılması. (29-30 Kasım 2017). İstanbul: Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştır-ma Merkezi (ANAMED). 137-150.
• KARAKULAK, M. (2020). Osmanlı Sularında Rus Vapurları: Buharlı Çağında Rus Vapur ve Tica-ret Kumpanyası (1856-1914). Ankara: Türk Tarik Kurumu Yayınları.
• KILIÇASLAN, M. E. (2019). Osmanlı Kıyılarındaki Batı: Avusturya Lloyd Buharlı Kumpanyası. İstanbul: Libra Kitap.
• KORKMAZ, M. (2019). “Yakınçağ Tarih Araştırmalarında Deniz Tarihi (Bahriye) Arşivi’nin Önemi”. 2. Uluslararası Osmanlı Coğrafyası Arşiv Kongresi Bildiriler (2019). Ankara. 2. 751-769.
• KÜÇÜKALİOĞLU, S. (1999). İdâre-i Mahsûsa, Kuruluşu, Faaliyetleri ve Sosyo-Ekonomik Etkile-ri. İstanbul. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• Lloyd’s Register of British and Foreign Shipping (1887). London.
• Lloyd’s Register of British and Foreign Shipping (1888). London.
• Lloyd’s Register of British and Foreign Shipping (1889). London.
• Lloyd’s Register of British and Foreign Shipping (1893). London.
• NUTKÎ, S. (1917). Kâmus-ı Bahrî. İstanbul: Matbaa-i Bahriye.
• OĞUZHAN, O. (2022). Dersaadet’te Ulaşım ve Basına Yansıyanlar 1860-1876. İstanbul: Çizgi Kitabevi.
• ÖNDEŞ, O. (2020). Türk Armatörleri Tarihi. c. VII. İstanbul: İMEAK Deniz Ticaret Odası.
• ÖZKAN, O. (2024). Yelkenliden Buharlıya Doğu Akdeniz ve Karadeniz’de Ulaşım: Güzergâh, Süre, Maliyet. İstanbul. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü-sü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• SAMİ, Ş. (2010). Kâmus-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları.
• Steam-Vessels (Foreign Ports). Copies of such Information as may be in possession of Her Ma-jesty’s Secretary of Stat efor Foreing Affairs, relative to the Number and Description of Steam-Vessels in those Ports and Countries in which Her Majesty may have Consuls, Ministers, or Agents (1837).
• ŞEFİK, M. (2016). “Osmanlı Deniz Ulaşımında Yaşanan Sorunlara Yolcu Vapurları Karikatürleri Işığında Farklı Bir Yaklaşım”. VIII. Türk Deniz Ticareti Tarihi Sempozyumu Bildiriler Ki-tabı (27-28 Mayıs 2016). İstanbul: İstanbul Yayınları: 184-203.
• TUTEL, E. (1997). Seyr-i Sefain Öncesi ve sonrası. İstanbul: İletişim Yayınları.
• UYGUN, S. (2015). Osmanlı Sularında Rekabet: Mesajeri Maritim Vapur Kumpanyası (1851-1914). İstanbul: Kitap Yayınevi.
• YILMAZ, Ö. (2014). “Buharlı Gemi Çağı’nda Karadeniz’de Avrupa Denizciliği”. Karadeniz. 25: 46-65.
• ZORLU, T. (2014). Osmanlı ve Modernleşme III. Selim Döneminde Osmanlı Denizciliği. İstanbul: Timaş Yayınları.