19. YÜZYILDA TRABZON LİMANININ İNŞASI VE SOSYO-MEKANSAL YANSIMALARI

Öz

19. Yüzyılda Trabzon-Erzurum Yolunun bir ticari güzergâh olarak gündeme gelmesiyle birlikte Trabzon kenti ticari ve diplomatik sahnede yeniden var olmaya başlamıştı. Kentin ticaret kapasitesine hizmet etmek ve söz konusu ticari faaliyetlerden kazandığı geliri artırmak amacıyla Trabzon Limanının iyileştirilme projeleri gündeme geldi. 1870 itibariyle başlayan çalışmalar 45 yıl gibi uzun bir süreye yayılsa da Trabzon Limanı ve Trabzon kenti için önemli ticari yatırımlar yapıldı. Limanın kumla dolmasını engellemek adına dalgakıranlar, yolcular ve ticari mallar için iskeleler, gümrük binaları, depolar gibi çok sayıda yapı inşa edildi. Limanın askeri ve sıhhi açıdan güvenliği sağlamak amacıyla ise liman bölgesinde tabyalar, askeri depolar inşa edildi ve bir karantina merkezi kuruldu. Böylelikle Trabzon Limanında ticaret, askeri ve sağlık alanlarında bir altyapı kurulmuş oldu. Dahası liman olanaklarının iyileşmesi, kentin ziyaretçi sayısına olumlu bir katkı yapmış ve dolayısıyla kent bir dönüşüm sürecine girmiştir. Kentin limanı yakınındaki kent meydanı adeta yeniden inşa edilmiş, bu meydan etrafında oteller, mağazalar, ticarethaneler, eğlence mekanları oluşmaya başlamıştır. Tüm bu süreç içinde Trabzon kenti yöneticileri ve kent sakinleri ise aktif rol almış, Trabzon kentinin ticaretten kazandığı gelirle büyümesinde ve modernleşmesinde katkı sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Trabzon Limanı
• 19. Yüzyıl
• Liman Kenti
• Kent Tarihi
• Sosyo-Mekansal Değişim

Kaynakça

1. ADOVASIO, J. M. - J. S. ILLINGWORTH, (2003). “Basketry and Textile Impressions”. Prehistoric Sitagroi: Excavations in Northeast Greece, 1968- 1970, vol. 2: The Final Report. (eds. E.S. Elster-C. Renfrew). Los Angeles: 252- 257.
2. ALKIM, A. et. al. (2003). İkiztepe II. Üçüncü, Dördüncü, Beşinci, Altıncı, Yedinci Dönem Kazıları (1976-1980). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3. ANDONOVA, M. (2021). “In search for prehistoric matting plants: Mat-impressions on pottery from Neolithic and Chalcolithic Bulgaria”, The missing woodland resources: Archaeobotanical studies of the use of plant raw materials. (eds. Marian Berihuete-Azorín-María Martín Seijo-Oriol López-Bultó-Raquel Piqué). Advances in Archaeobotany. Vol. 6. Barkhuis: 59-68.
4. APAKIDZE, J. - M. KUPRAVA (2017). “Bronze Age Textile Ceramics of the Eastern Black Sea Region”, Uluslararası Geleneksel Sanatlar Sempozyumu (20-21 Nisan 2017). Trabzon: KTÜ Yayınevi: 97-109.
5. ASLAN, R. - F. POLAT (2013). “Troia Kültürünün Kökeni” Troia’nın Yakın Çevresindeki M.Ö. 5. ve 4. Bine Ait Yeni Buluntu Yerleri”. İlhan Kayan'a Armağan. (ed. Ertuğ Öner). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları: 489-508.
6. ATKINSON, T. D. et. al. (1904). Excavations at Phylakopi in Melos conducted by the British School at Athens. London: MacMillian and Co. Limited.
7. BIÇAKÇI, E., et. al. (2012). “Tepecik Çiftlik”, Neolithic in Turkey New Excavations and New Research. Central Turkey (Vol.3). (eds. M. Özdoğan-N. Başgelen-P. Kuniholm). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları: 89-134.
8. BLEGEN, C. W., (1928). Zygouries. A Prehistoric Settlement in the Valley of Cleonae. Cambridge: Massachusetts.

9. BLUM, S. W. E., et. al. (2011). “Archäologische Untersuchungen zur voreisenzeitlichen Kultursequenz des Bozköy-Hanaytepe, Nordwesttürkei”, STUDIA TROICA. Band 19. Verlag: 119-178.
10. CARINGTON-SMITH, J. (1975), Spinning, weaving and textile manufacture in prehistoric Greece: from the beginning of the neolithic to the end of the Mycenaean Ages; with particular reference to the evidence found on archaeological excavations. University of Tasmania. (Ph.D. dissertation).
11. CARINGTON-SMITH, J. (2000). “The spinning and weaving implements”. Servia: Anglo- Hellenic Rescue Excavations 1971-73. (eds. Rayna Andrew). London: British School at Athens 2000: 207- 263.
12. CASKEY J. L. (1972). “Investigations in Keos, part II: A Conspectus of Pottery”. Hesperia. 41: 375-401.
13. CAYMAZ, T. (2010). Yeni Buluntuların Işığında Orta Batı Anadolu Kalkolitik Dönem Kültürü. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
14. CHRISTMANN, E. (1996). Die deutschen Ausgrabungen auf der Pevkakia Magula in Thessalien II: Die frühe Bronzezeit. Bonn: Dr. Rudolf Habelt.
15. CIOBANU, M. C. - F. A. TENCARIU, (2022). “Recent discoveries of mat imprints on pottery from Cucuteni- Cetăţuie (Iași County, Romania)”. Thoughts and experimental tests on the use of braided supports in forming prehistoric ceramics”, Chișinău: RAASI 4: 67-87.
16. ÇEVİK, Ö. (2017). “What follows the Late Neolithic occupation in central-western Anatolia? A view from Ulucak”. Communities in Transition: The Circum-Aegean During the 5th and 4th Millennia BC. (eds. S. Dietz-F. Mavridis-Z. Tankosic-T. Takaoğlu). Oxford: 506-512.
17. DÖNMEZ, Ş. (2000). İlk Tunç Çağı II Öncesi Orta Karadeniz Bölgesi’nin Kültürel Gelişimi (İkiztepe Çanak- Çömleği ile Küçük Eserleri Işığında). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
18. DÖNMEZ, Ş. (2007). “Orta Karadeniz Bölgesi’nde Önemli Bir Geç Kalkolitik-İlk Tunç Çağı Yerleşmesi: Turhal- Ulutepe”, Refik Duru’ya Armağan, (eds. G. Umurtak-Ş. Dönmez-A. Yurtsever). İstanbul: Ege Yayınları: 75-84.
19. EKMEN, G. F. (2020). “İnönü Mağarası Kazıları Işığında Kalkolitik Çağ’da Batı Karadeniz Bölgesi”, TÜBA-AR. 26: 45-64.
20. ERIM-ÖZDOĞAN, A. (2007). “Çayönü”. Türkiye’de Neolitik Dönem: Yeni Kazılar, Yeni Bulgular. (eds. M. Özdoğan- N. Başgelen). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları: 57-97.
21. ESLICK, C. (1992). Elmalı-Karataş I: The Neolithic and Chalcolithic periods: Bağbaşı and Other Sites, Pennsylvania: Bryn Mawr College.
22. EVANS, J. D. - C. RENFREW (1968). Exca¬vations at Saliagos near Antiparos. London: British School of Archaeology at Athens.
23. FITTON, J. L. (1989). Cycladic Art. London: Published for the Trustees of the British Museum by British Museum Publications.
24. FRODIN, O. and A. W. PERSSON (1938). Asine: Results of the Swedish Excavations 1922-1930. Stockholm: Generalstabens Litografiska Anstalt.
25. GABRIEL, U. (2014). “Die keramik der troadi¬schen Funorte Kumtepe IA, Beşik-Sivritepe und Çıplak Köyü im Kontext ihrer überregionalen Vergleichsfunde”. Studia Troica, Monography 5. (eds. E. Pernicka-C. B. Rose-P. Jablonka). Bonn: 990-1057.
26. GALANAKIS, Y. (2013). “Early Prehistoric Research on Amorgos and the Beginnings of Cycladic Archaeology”. American Journal of Archaeology. 117/2: 181-205.
27. GRBIĆ, M., et. al. (1960). Porodin, Kasnoneolitsko naselje na Tumbi kod Bitolja. Galway: Bitolj.
28. GRÖMER, K. T. (2019). Archaeological Textile Research: Technical, economic and social aspects of textile production and clothing from Neolithic to the Early Modern Era. Wien: Historisch‐Kulturwissenschaftliche Fakultät Universität Wien. (Kumulative Habilitationsschrift zur Erlangung der Venia Docendi im Fach Urgeschichte und Historische Archäologie).
29. GÜNEL, S. (2007). “Çine-Tepecik Höyüğü 2005 Yılı Kazıları”. 28. KST. I: 231-246.
30. HARRIS, S. (2013). “Cloth culture in the Middle Neolithic Square-mouthed Pottery culture of northern Italy (c. 4900–4250 BC) with special reference to basketry”, Rethinking the Italian Neolithic. Vol. 13. (eds. M. Pearce-R. D. Whitehouse). UK: Accordia Research Institute: 103-129.
31. HOREJS, B. - C. SCHWALL (2018). “Interaction as a Stimulus? Çukuriçi Höyük and the Transition from the Late Chalcolithic to the Early Bronze Age in Western Anatolia”. Communities in Transition: The Circum-Aegean Later Neolithic Stage (ca. 5000/4800-3200/3000 BC). (eds. S. Dietz-F. Mavridis-Z. Tankosic-T. Takaoğlu). Oxford: 530-537.
32. HÜRYILMAZ, H. (2018). “Gökçeada-Yenibademli Höyük 2006 Yılı Kazıları”. 29. KST. I: 429-442.
33. JACOBSEN, T. W. (1973). “Excavations in the Franchthi Cave, 1969-1971. Part II”. Hesperia. 42/3: 253-283.
34. JOUKOWSKY, M. S (1986). Prehistoric Aphrodisias I-II. Belgium: ‎Brown University.
35. KACZMAREK, M. (2023a). “Preserved in clay: Ornamentation of Late Neolithic ceramic funerary vessels”, Archaeological Textiles Review. 65: 4-29.
36. KACZMAREK, M. (2023b). “Basketry rediscovered: Technological analysis and classification of the Neolithic basketry impressions from the Polish Lowland”. Interdisciplinary Approaches to Research of North and Central European Archaeological Textiles. (eds. S. Lipkin-E. Ruhl-K. Wright). Archaeological Society of Finland: 21–36.
37. KIGURADZE, T. - A. SAGONA (2003). “On the Origins of the Kura-Araxes Cultural Complex”. Archaeology in the Borderlands, investigations in Caucasia and Beyond. (eds. A. T. Smith-K. Rubinson) Los Angeles: The Cotsen Institute of Archaeology Press: 38-95.
38. KÖKTEN, İ. K., et. al. (1945). “1940-1941 Yıllarında Türk Tarih Kurumu Adına Yapılan Samsun Bölgesi Kazıları Hakkında İlk Kısa Rapor”. Belleten. IX/35: 361-400.
39. LABRIOLA, L. (2008). “First Impressions: A Preli¬minary Account of Mat-Impressed Pottery in the Prehistoric Aegean”. The Aegean in the Neolithic, Chalcolithic and the Early Bronze Age. (eds. H. Erkanal-H. Haupt¬mann-V. Şahoğlu-R. Tuncel). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi: 309-322.
40. MAKKAY, J. (2001). Textile impressions and related finds of the Early Neolithic Körös culture in Hungary, Budapest: J. Makkay.
41. MARANGOU, L. et. al. (2006). Amorgos: An Early Bronze Age Fortified Settlement: Overview of the 1985-1991 Investigations. London: The British School at Athens. https://doi.org/10.2307/40856073
42. MAZERE, N. P. (2012). The Craft of Textile Production at the Neolithic and Eneolithic Communities in Transylvania. Alba Iulia. (Ph.D. Thesis Abstract).
43. ÖZBUDAK, M. O. (2016). Koyu Yüzlü Çizi-Kazı Bezemeli Çanak Çömlek Işığında Orta Anadolu’da Orta Kalkolitik’e Geçiş Sorunu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi).
44. ÖZDEMİR, A. (2012). “Kalkolitik Smintheion (Gülpınar)’da Dokumacılık ve Hasırcılık”. Anadolu/Anatolia. 38: 139- 153.
45. ÖZDEMİR, A. (2013). Kalkolitik Gülpınar (Gül¬pınar) Yerleşiminde Hasırcılık ve Dokumacılık, Studies on the Troad 3. Ça¬nakkale: Troia Vakfı Yayınları.
46. ÖZDEMİR, A. - A. O. BAMYACI (2018). “Erken ve Orta Kalkolitik Dönem’de Batı Anadolu’da Tekstil Üretimi: Gülpınar Buluntusu Ağırşakların İşlevlendirilmesi”. Fırat University Journal of Social Sciences. 28/2: 1-14.
47. ÖZDEMİR, A. - A. ÖZDEMİR (2021). “Technological Marks on Pot Bases from Chalcolithic Gülpınar”. ADerg. XXVI/1: 47-64. https://doi.org/10.51493/egearkeoloji.820660
48. ÖZDOĞAN, M. (1982). “Tilkiburnu: A Late Chalcolithic Site in Eastern Thrace”. Anatolica. IX/1-26.
49. ÖZDOĞAN, E. (2019). “Tarihöncesinde Dokuma ve Hasırcılık: Aşağı Pınar Çanak Çömleğinde Dokuma ve Hasır İzli Bir Kap”. Arkeolojiyle Geçen Yarım Asır: Sevil Gülçur Armağanı. (eds. Pınar Çaylı-Işıl Demirtaş-Barış Eser). Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları: 189-208.
50. ÖZDOĞAN, M., et. al. (1991). “An Interim Report on Excavations at Yarımburgaz and Toptepe in Eastern Thrace”. Anatolica. 17/59-121.
51. PECORELLA, P. E., (1970). “Materiali Dalle Cicladi Nel Museo Archeologico Di Firenze”, Studi Micenei ed EgeoAnatolici. XII/151-170.
52. PERLES, C. (2004). The Early Neolithic in Greece, The First Farming Communities in Europe. Cambridge: Cambridge University.
53. PESCHLOW-BINDOKAT, A. (2006). Tarihöncesi İnsan Resimleri Latmos Dağları’ndaki Prehistorik Kaya Resimleri. İstanbul: Sadberk Hanım Müzesi.
54. PULLEN, D. J. (2011). The Early Bronze Age Village On Tsoungiza Hill (Nemea Valley Archaeological Project, 1). New Jersey: American School of Classical Studies at Athens.
55. RUD, V. et. al. (2023). “Tracing The Micro Processes of the Production and use of Ceramic Vessels and Textile Products from the Cucuteni-Trypillia Settlements of Bilyi Kamin and Krynychky-Ferma (Ukraine)”. Sprawozdania Archeologiczne. 75/1: 183-212. https://doi.org/10.23858/SA75.2023.1.3586
56. RUTTER, J. B. (1995). The Pottery of Lerna IV. New Jersey: American School of Classical Studies at Athens.
57. SACKETT, L. H., et. al. (1966). “Prehistoric Euboea: Contributions Toward A Survey”. The Annual of the British School at Athens. 61: 33-112.
58. SAGONA, A. (2018). The Archaeology of the Caucasus From Earliest Settlements to the Iron Age. Cambridge: Cambridge Unversity.
59. SAĞLAMTİMUR, H. - A. OZAN (2012). “Ege Gübre Neolitik Yerleşimi”, Ege Üniversitesi Arkeoloji Kazıları, A. Çilingiroğlu. (eds. Z. Mercangöz-G. Polat). İzmir: 95-114.
60. SAMPSON, A. (2003). “Η Νεολιθική Περίοδος στα Δωδεκάνησα”. Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Δελτίου AP. 35: 79-86.
61. SCHWALL, C. (2018). “Chronologisch relevante Marker in der Keramik des 5. und/oder 4. Jts. v. Chr.”. Çukuriçi Höyük 2. Das 5. und 4. Jahrtausend v. Chr. in Westanatolien und der Ostagäis. (ed. C. Schwall). Wien: 253-272.
62. SCHWARTZ, M., et. al. (2009). “Migration, Diffusion and Emulation: Petrographic Comparisons of Early Transcaucasian and Anatolian Pottery from Malatya-Elazığ, Turkey”, ANES. 46: 138-159. https://doi.org/10.2143/ANES.46.0.2040715
63. SKRZYNIECKA, W. (2020). “Textile impressions on Trypillia culture pottery from Ogród and Verteba Cave sites in Bilcze Złote”. Sprawozdania Archeologiczne. (ed. Pıotr Włodarczak). Krakow: 231-258.
64. SCHACHNER, A. (1999). “Der Hanay Tepe und seine Bedeutung für die bronzezeitliche. Topographie der Troas: Die prähistorischen Funde der Grabungen von Frank Calvert im Berliner Museum für Vor- und Frühgeschichte”. Acta Praehistorica et Archaeologica Band 31. Berlin: 7-47.
65. SCHOOP, U. D. (2005). “Early Chalcolithic in North-Central Anatolia: The Evidence From Boğazköy-Büyükkaya”. TÜBA-AR, VIII: 15-37.
66. TAKAOĞLU, T. (2023). “Painted Pottery from Early and Middle Chalcolithic Gülpınar”. Hayat: Arkeolojiye Adanmış Bir Yaşam Hayat Erkanal Anısına Akdeniz Arkeolojisi Üzerine Çalışmalar. (eds. V. Şahoğlu-İ. Tuğcu- O. Kouka-Ü. Gündoğan-Ü. Çayır-R. Tuncel-A. Erkanal-Öktü). Ankara: Geliştirme Vakfı Yayınları No 2: 438-451.
67. TAKAOĞLU, T. – A. ÖZDEMİR (2018). “The Middle Chalcolithic in the Troad: A new look from Gülpınar”. Communities in Transition: The Circum-Aegean Later Neolithic Stage (ca. 5000/4800-3200/3000 BC). (eds. S. Dietz-F. Mavridis-Z. Tankosic-T. Takaoğlu.). Athens: Oxbow: 479-490.
68. TAYLOUR, W. D. (1972). “Excavations at Agios Stepanos”. The Annual of the British School at Athens. 67: 205- 270.
69. THIMME, J. (1977). Art and Culture of the Cyclades in the Third Millenium B. C.. Kalsruhe: University of Chicago.
70. TOLEVSKI, I. (2018). “Archaeological Excavation of the Site Ramnište near the Village of Sopot, Veles (Preliminary report on archaeological excavations in 2012)”. Neolithic in Macedonia Challenges for New Discoveries. (eds. L. Fidanoski-G. Naumow). Magnasken-Skopje: 23-34.
71. TOUCHAIS, G. (1980). “La Céramique Néolithique de L’Aspis”. BCH Suppl. VI: 1-40.
72. TOUCHAIS, G. (1981). “Le Matérıel Néolithique”, BCH Suppl. VII: 95-172.
73. TÜRKER, A. (2016). “Samsun Bölgesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2015 Yılı Çalışmaları Sonuç Raporu: Atakum Lokalitesi ve Kültürel Mirasını Koruma Önerileri”. Atakum’a Akademik Bir Bakış Yeni Atakum. (ed. Bekir Şişman). Samsun: Atakum Belediyesi Kültür Yayınları: 27-44.
74. TÜRKER, A. (2017). “Samsun Bölgesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2015 Yılı Çalışmaları: İlkadım ve Canik Lokaliteleri”. 34. AST. I: 391-416.
75. TÜRKER, A. (2022). “Atakum Arkeoloji Araştırmaları: Kamaz Vadisi ve Çevresinin Tarih Öncesi”. ODÜ Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi. 12 (3): 1737-1754.
76. TÜRKER, A. (2023). “Bafra Ovası’nda Yerleşimin Başlangıcı ve İlk Topluluklar Üzerine Öneriler”. Tarihi, Sosyal ve Kültürel Yönleriyle Bafra, C.1. (ed. O. Köse). Ankara: Berikan Yayınevi: 57-75.
77. TÜRKER, A. - C. G. TIRIL-ÖZBİLGİN (2022). “Samsun Kıyı Kesimi 2019 Yılı Arkeolojik Yüzey Araştırması Raporu”, 2019-2020 Yılı Yüzey Araştırmaları. I: 193-210.
78. TÜRKER, A., et. al. (2023). “Dombalaktepe Kazısı 2021: Başlangıç Raporu ve İlk Sonuçlar”. 42. KST. I: 253-268.
79. TÜRKER, A., et. al. (2024). “Dombalaktepe 2022 Yılı Kazısı”. 43. KST. I: 133-141.
80. TÜRKTAŞ, Z. (2008). “Göller Bölgesi’nde Bitkisel Dokumacılık”. Uluslararası 38. Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi (10-15 Eylül 2007). Ankara: 1357-1382.
81. TÜRKTAŞ, Z. (2011). “Anadolu’da “Hasır Dokuma ve Sepet” Kullanımına İlişkin Eski Bir Örnek; Çatalhöyük (Ve Günümüzde Görülen Uzantıları)”. Akdeniz ve Sanat. 4/7: 133-136.
82. TZAVELLA-EVJEN, H. (1985). Lithares: An Early Bronze Age Setlement in Boetoia. Los Angeles: Institut of Archaeology University fo California.
83. VATIN, C. (1964). “Un site Helladique Ancien a Galaxidi”. BCH. 88/2: 559-568.
84. WACE, A. J. B. - M. S. THOMPSON (1912). Prehistoric Thessaly., Cambridge: Cambridge University.
85. WISEMAN, J. (1967). “Excavations at Corinth, the Gymnasium Area, 1965”. Hesperia. 36/1: 13-41.
86. YALÇIKLI, D. (2023). “Havran-İnboğazı Vadisi’nde Prehistorik Mağaralar: Andık, Aydınlık ve Karatepe Mağaraları (Prehistoric Caves in Havran-İnboğazi Valley: Andik, Aydinlik and Karatepe Caves)”. Arkeoloji Dergisi. XXX/1: 11-37.
87. YAZICI, D. (2009). Ege Gübre Kazısında Ortaya Çı¬karılan Kalkolitik Dönem Çanak Çömlekleri. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayınlan¬mamış Yüksek Lisans Tezi).
88. YILMAZ, D. (2022). “Arkeolojik Buluntular Işığında Neolitik Çağ’dan Erken Tunç Çağı Sonuna kadar Anadolu’da Dokumacılık”. Neolitik Çağ’dan Demir Çağı Sonuna Kadar Anadolu’da Dokumacılık. (ed. Y. Derya), İstanbul: Ege Yayınları: 5-50.