HAZAR KAĞANLIĞINDA HRİSTİYANLIK

Öz

Hazar Kağanlığı, farklı inançları bünyesinde barındıran çok dinli bir yapıya sahipti. İslam kaynakları genellikle İslam ve Musevilik üzerinde durmasına karşın, Museviliğin halk arasında geniş bir taban bulmadığı; İslam’ın ardından Hristiyanlığın Hazar ülkesinde en büyük ikinci cemaate sahip olduğu anlaşılmaktadır. Buna karşılık Hazar ülkesindeki Hristiyanlığın tarihsel gelişimi, Bizans kaynaklarının İslam kaynakları gibi derli toplu bilgi sunmaması nedeniyle, uzun süre Hazarların dinî üzerine yapılan araştırmalarda ihmal edilmiştir. Bu çalışma, Hazar topraklarında ve Hazarlar arasında Hristiyanlığın yayılışını ele almakta; din değiştirmede etkili olan misyonerlik faaliyetleri, evlilikler, savaşlar ve karşılıklı göçlerin belirleyici rolünü tartışmaktadır. Erken dönem Kafkas krallıklarının misyonerlik faaliyetlerini takiben, 775 sonrası Bizans’ı misyonerlik faaliyetlerine yönelten ikonoklazm hareketleri ve Frank misyonerlerin Bizans politikalarına etkisi de değerlendirilmiştir. Aziz Konstantin’in Hazar misyonu, Cherson merkezli kilise faaliyetleri, ticaret ilişkileri ve karşılıklı göçlerin Hristiyanlığın Hazar ülkesinde yayılmasında ve yerleşmesinde önemli etkenler olduğu görülmektedir. Ayrıca evlilik yoluyla gerçekleşen din değiştirmeler ve sürgünler aracılığıyla oluşan etkileşimler incelenmiştir. Sonuç olarak, bu makale Hazar-Bizans dinî etkileşimlerini yeniden yorumlayarak Hazar ülkesindeki Hristiyanlık inancının tarihsel gelişimini ele almayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hristiyanlık
• Hazar
• Bizans kaynakları
• Din değiştirme
• Misyonerlik
• Hazar-Bizans ilişkileri

CHRISTIANITY IN THE KHAZAR KHAGANATE

Öz

The Khazar Khaganate possessed a multi-religious structure that encompassed different beliefs. Although Islamic sources generally focus on Islam and Judaism, it is understood that Judaism did not find a broad base among the people; after Islam, Christianity was the second largest community in the Khazar land. On the other hand, the historical development of Christianity in the Khazar land was long neglected in studies on the religion of the Khazars, due to the fact that Byzantine sources did not present systematic and comprehensive information as Islamic sources did. This study deals with the spread of Christianity in the Khazar territories and among the Khazars, and discusses the decisive role of missionary activities, marriages, wars, and reciprocal migrations in conversion. Following the missionary activities of the early Caucasian kingdoms, the iconoclasm movements that led Byzantium to missionary activities after 775 and the influence of Frankish missionaries on Byzantine policies are also evaluated. The mission of Saint Constantine to Khazaria, the church activities centered in Cherson, trade relations, and reciprocal migrations are seen as important factors in the spread and settlement of Christianity in the Khazar land. In addition, examples of conversion through marriage and interactions that took place through exiles are examined. In conclusion, this article aims to reinterpret Khazar-Byzantine religious interactions, to address the historical development of the Christian faith in the Khazar land.

Anahtar Kelimeler

• Christianity
• Khazar
• Byzantine Sources
• Religious Conversion
• Missionary
• Khazar-Byzantine Relations

Kaynakça

1. ABBASOĞLU, G. (2015). Bizans Dönemi’nde Kherson. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üni-versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
2. ACTA SANCTORUM. (1790). Acta Sanctorum Junii (Vol. 5). Antverpiae.
3. AKINCI, M. (2019). “Pax Khazarica”. History Studies. 11/4 (Ağustos): 1123-1135.
4. ANONYMOUS (1894). Anecdota Bruxellensia. I. Chroniques Byzantines du manuscrit 11376. (ed. F. Cumont). Gand: Ghent Librairie Clemm.
5. ARTAMONOV, M. İ. (2016). Hazar Tarihi. İstanbul: Selenge Yayınları.
6. ASLAN, C. (2021). “Hazar Devleti’nde Sosyo-Kültürel Hayat”. Yûnus Emre Anısına Türkiye ve Türk Dünyası Araştırmaları-IX. (ed. Yunus Emre Tansü). Ankara: 265-289.
7. BEKKER, I. (ed.) (1838). Theophanes continuatus, Ioannes Cameniata, Symeon Magister, Ge-orgius Monachus. Bonnae.
8. Bigham, S. (2015). Heroes of the icon. Steven Bigham.

9. BOBA, I. (1967). Nomads, Northmen and Slavs: Eastern Europe in the ninth century. Wiesba-den: Otto Harrassowitz.
10. CEDRENUS, G. (1838–1839). Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae. (ope ab I. Bekkero suppletus et emendatus). Bonnae. I–II.
11. ÇELİK, B. (2020). 10. yüzyıl Bizans kaynakları VI. Leon, I. Nikholas (İstanbul Patriği), Diyakoz Leon’un eserlerinde Türkler İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi).
12. DAKUKÎ, H. A. (1987). “Emevi Hilafeti Devrinde Hazar Tehlikesi”. (çev. M. Faruk Toprak). Türk Kültürü Araştırmaları Prof. Dr. Şerif Baştav’a Armağan. Ankara: 25/2: 95–104.
13. DEVLETŞIN, G. M. (2007). Hazar Kağanlığında dinî durum. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 13: 55–64.
14. DUNLOP, D. M. (2019). Hazar Yahudi Tarihi. (çev. Zahide Ay). İstanbul: Selenge Yayınları.
15. GARZANITI, M. (2015). The Constantinopolitan project of the Cyrilo-Methodian mission ac-cording to the Slavonic lives of the Thessalonican brothers. Diethnes Epistemoniko Synedrio Kyrillos kai Methodios: To Byzantio kai o Kosmos ton Slavon. Thessaloniki: 51-67.
16. GENESIUS. (1834). (rec. C. Lachmann). Bonnae.
17. GLYCAE, M. (1836). Annales. (ed. I. Bekkerus). Bonnae.
18. GOLDEN, P. B. (2007a). “The Conversion of the Khazars to Judaism”. The World of the Kha-zars: New Perspectives. (ed. P. B. Golden – H. Ben-Shammai – A. Róna-Tas). Leiden: Brill: 123-162.
19. GOLDEN, P. B. (2007b). “Khazar Studies: Achievements and Perspectives”. The World of the Khazars: New Perspectives. (ed. P. B. Golden – H. Ben-Shammai – A. Róna-Tas). Leiden: Brill: 6-57.
20. GOLDEN, P. B. (2019). Hazar Çalışmaları. İstanbul: Selenge Yayınevi.
21. GÖMEÇ, S. Y. (2017). “Türk Tarihinde Hazarlar”. Tümurlu Tarihine Adanmış Bir Ömür: 75. Do-ğum Yılında Prof. Dr. İsmail Aka’ya Armağan. Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitü-sü Yayınları: 413-430.
22. GÜNAY, Ü. – H. GÜNGÖR (2021). Başlangıcından Günümüze Türklerin Dinî Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
23. GÜNEŞ, C. (2024). “A Strategos of ‘Turk’ Origin Exiled to the Island of Protē (Kınalıada): Bar-danes Tourkos”. Ahbar. 2: 15–23.
24. HASGÜÇMEN, G. (2017). “Slav yazı dili’nin başlangıcı”. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. 2/2: 155-166.
25. HERGENRÖTHER, J. (1869). Monumenta Graeca ad Photium Eiusque Historiam Pertinentia. Ratisbonae.
26. HIEROCLĒS. (1866). Synecdemus et notitiae graecae episcopatuum (ed. G. Parthey). Berolini: 5.
27. Hierokles. (2011). Oxford Reference. Retrieved September 07, 2025, from https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095935525
28. HOWARD-JOHNSTON, J. (2007). Byzantine sources for Khazar history. In P. B. Golden, H. Ben-Shammai, & A. Róna-Tas (Eds.). The world of the Khazars: New perspectives. Leiden: Brill: 63–193.
29. IOELIS (1836). Chronographia Compendiaria. (rec. I. Bekkerus). Bonnae.
30. IOSEPHI GENESII. (1978). Regum Libri Quattuor (ed. A. Lesmueller-Werner & I. Thurn). Cor-pus Fontium Historiae Byzantinae. 14. Berolini et Novi Eboraci.
31. İSTAHRI (2020). Ülkelerin Yolları. (çev. Murat Ağarlı). İstanbul: Ayışığı Kitapları.
32. KANTOR, M. (1983a). “The Life of the Constantine”. Medieval Slavic Lives of Saints and Princes. Ann Arbor: University of Michigan.
33. KANTOR, M. (1983b). “The Life of the Methodius”. Medieval Slavic Lives of Saints and Princes. Ann Arbor: University of Michigan.
34. KARATAY, O. (2008). “Hazarların Musevileşmesine dair bir belge; Kenize mektubu”. Karadeniz Araştırmaları, 18: 1-17.
35. KARATAY, O. (2015). “Kafkaslarda Göktürkler ve Hazarlar”. Yeni Türkiye. 70: 214-223.
36. KARATAY, O. (2024). Hazarlar – Yahudi Türkler, Türk Yahudiler ve Ötekiler. Ankara: Kripto Kitaplar Yayınevi
37. KAZHDAN, A. P. (1991). The Oxford dictionary of Byzantium (C. 1). Oxford: Oxford University Press.
38. KOÇAK, T. (2015). Bizans (Doğu Roma) İmparatorluğu’nda Türk kökenli bir komutan: Barda-nes Tourkos ve isyanı. History Studies. 7/2: 67-76.
39. KORDOSIS, S. – D. SHAPIRA (2019-2020). “Fish’n’Khazars”. Archivum Eurasiae Medii Aevi. 25: 139-156.
40. KURT, H. (2004). “Mervân II”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C.29. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları: 227-229.
41. LASKARES, C. (1910). Anekdotos Synophis Historion. (haz. Sp. P. Lamprou). Athēnai.
42. LEE, J. H. (2004). Bizans Siyasi ve Sosyal Tarihinde Tasvir Kırıcılık (İkonoklazma) Hareketinin Başlangıç Dönemi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayım-lanmamış Yüksek Lisans Tezi).
43. LEONIS Grammatici (1842). Chronographia. (ex rec. I. Bekkeri). Bonnae.
44. MANASSIS, C. (1837). Breviarium Historiae Metricum. (rec. I. Bekkerus). Bonnae.
45. MIKLISICH, F. – I. MÜLLER, (Eds.). (1862). Acta et diplomata graeca medii aevi sacra et pro-fana collecta (Vol. II). Vindobonae.
46. MITROFANOV, A. (2023). “The Lord’s gift transformed into a tiger. A hypothesis regarding the fate of the Empress Theodora of Khazaria (705–711).” Byzantinische Zeitschrift. 116/1: 165-184.
47. NICEPHORI, Archiepiscopi Constantinopolitani (1880). Opuscula Historica. (ed. C. De Boor). Lipsiae.
48. NIKEPHOROS, Patriarch of Constantinople (1990). Short History. (trans. Cyril Mango). Was-hington: Dumbarton Oaks.
49. OSTROGORSKY, G. (2011). Bizans Devleti Tarihi. (çev. Fikret Işıltan). Ankara: Türk Tarih Ku-rumu Yayınları.
50. ÖZCAN, A. T. (2005). Hazar Kağanlığı Bizans İmparatorluğu İlişkileri. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
51. ÖZKAYA, H. (2022). “Yeni bulgular ışığında Kabar isyanı ve sonuçları”. Anasay. 19: 241-254.
52. PORPHYROGENİTUS, C. (1967). De administrando imperio (Ed. G. Moravcsik; Trans. R. J. H. Jenkins). Dumbarton Oaks.
53. RASENTHAL, H. (1941). Hazarlar (Çev. K. Küfralı). Yeni Türk İstanbul Halkevleri Mecmuası. İstanbul: Yeni Türk İstanbul Halkevleri. 9/103: 614–619.
54. ROSENTHAL, H. (1903). “Chazars”. The Jewish Encyclopedia. New York: Funk and Wagnalls. IV: 1-7.
55. SATHAS, N. (1894). Mesaionike Bibliotheke. Tomos VII. Venetia–Paris.
56. ŞEŞEN, R. (2020). İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
57. SHAPIRA, D. (2008). Jews in Khazaria. In M. A. Ehrlich (Ed.). Encyclopedia of the Jewish Dias-pora: Origins, experiences, and culture. Santa Barbara. CA: ABC-CLIO. 3: 1097-1104
58. SKYLITZES, J. (2011). A synopsis of Byzantine history. 811–1057. (trans. John Wortley). New York: Cambridge University Press.
59. ST. AUGUSTINE'S ABBEY. (1921). The book of saints; A dictionary of servants of God canoni-sed by the Catholic Church: Extracted from the Roman & other martyrologie. London: A. & C. Black.
60. Synaxarium ecolesiae Constantinopolitanae. (1902). (ed. H. Delehaye) [Propylaeum ad ASS. Nov.]. Bruxelles.
61. TANYU, H. (1978). Türklerin Dinî Tarihçesi. İstanbul: Türk Kültür Yayını.
62. TAŞAĞIL, A. (2024). “Hazarlar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim Tarihi: 24.03.2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/hazarlar
63. The Editors of Encyclopaedia Britannica (2015). Tauric Chersonese. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/place/Tauric-Chersonese
64. THEOPHANES the Confessor (2021). Theophanes Confessor’ün Kroniğinde Türkler: 284-813. (çev. Hatice Aydın). İstanbul: Kronik Kitap.
65. TOPSAKAL, İ. (2006). “Hazar Kağanlığı Döneminde İdil Boyunda Sosyal ve Dini Yapı”. Türk Dünyası Araştırmaları. 160: 143-150.
66. WAGNER, G. (1874). Carmina Graeca Medii Aevi. Lipsiae.
67. ZONARAE, I. (1897). Epitomae Historiarum Libri XIII–XVIII. (ed. Th. Büttner-Wobst). Bonnae
68. ZUCKERMAN, C. (1997). “Two Notes on the Early History of the Thema of Cherson”. Byzantine and Modern Greek Studies. 21/1: 210-222.
69. ZUCKERMAN, C. (2020). “The Khazars and Byzantium – The First Encounter”. (çev. Alper Ge-çer). Oğuz- Türkmen Araştırmaları Dergisi (OTAD). IV/1: 167-217.