HABSBURG MONARŞİSİ’NDE AYDINLANMIŞ MUTLAKİYET VE KURUMSAL DÖNÜŞÜM: MARİA THERESİA DÖNEMİNDE DOĞAL HUKUK VE POLİZEİWİSSENSCHAFT’IN ROLÜ

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 88, 2050 - 2077, 29.12.2025

Mehmet Solak

https://doi.org/10.56694/karadearas.1798381

https://izlik.org/JA25JU46ND

Öz

Bu makale, Habsburg Monarşisi’nde Maria Theresia döneminde hayata geçirilen merkezîleşme ve rasyonalizasyon reformlarını, doğal hukuk (Naturrecht) ile Polizeiwissenschaft/Kameralizm ekseninde şekillenen entelektüel-doktriner çerçeve bağlamında analiz etmeyi hedeflemektedir. Temel araştırma sorusu, Wolffçu rasyonalizm ve kameral “yönetim bilimi”nin, askerî yenilgiler ve mali kriz koşullarında devlet kapasitesinin, meşruiyetin ve idarî yeniden yapılanmanın kurucu unsurlarını nasıl biçimlendirdiği üzerine odaklanmaktadır. Bu bağlamda, çalışmada kavramsal tarih (Begriffsgeschichte) yöntemi aracılığıyla “gute Policey”, “gemeine Nutzen/bonum commune” ve “Rechts- und Polizeistaat” gibi temel kavramların semantik evrimi izlenmekte; öte yandan siyaset ve hukuk dü-şüncesi analizi çerçevesinde Wolff, Justi ve Sonnenfels’in metinleri doktriner bir yaklaşımla incelenmektedir. Dolayısıyla kurum tarihi ve karşılaştırmalı-idarî analiz yöntemleri kullanılarak düzenleyici ve metinsel veriler eşleştirilmekte; Theresianisches Kataster, Directorium in publicis et cameralibus ve Staatsrat gibi birincil düzen-lemeler ile uygulama kayıtları güvenilir ikincil literatürle desteklenerek değerlendirilmektedir.
Araştırmanın bulguları, Silezya’nın kaybı ve mali darboğaz karşısında vergi tabanının genişletilmesine ve mali yapının rasyonelleştirilmesine yönelik adımlar atıldığını ortaya koymaktadır. Zira Haugwitz–Kaunitz ekibi tarafın-dan tasarlanan idarî reformlar kapsamında Directorium’un kurulduğu, ardından işlevsel bir ayrışma süreci ya-şandığı ve Staatsrat aracılığıyla merkezî koordinasyonun güçlendirildiği gözlemlenmektedir. Diğer taraftan guber-niaların merkezî idareye bağlanmasıyla birlikte idarî bütünleşme artırılmış, ancak coğrafi seçicilik sergilenerek İç Avusturya ve Çek taç topraklarında yoğun bir merkezîleşme politikası izlenirken, Aziz Stefan Tacı topraklarında stratejik bir dışlama ve dolaylı entegrasyon modeli benimsenmiştir. Bu bağlamda Ungarische Hofkanzlei, Hof-kammer ve Locumtenentiale gibi kurumlar aracılığıyla bu bölgelerde farklı bir yönetim stratejisi uygulanmıştır.
Çalışmanın temel katkısı, Theresyacı reformların doğal hukuk ile kameral “yönetim bilimi” arasındaki diyalektik ilişki içerisinde kavramsallaştırılması ve çok uluslu imparatorluklarda gözlemlenen merkezîleşme-özerklik gerili-mini açıklamaya yönelik bir model sunmasıdır. Bu çerçevede, bölgesel farklılaşma ve stratejik dışlama tipolojisi ile idarî dönüşümün arka planındaki entelektüel ve kurumsal dinamikler aydınlatılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Habsburg Monarşisi , Aydınlanmış Mutlakiyet , Doğal Hukuk , Polizeiwissenschaft , Maria Theresia.

ENLIGHTENED ABSOLUTISM AND INSTITUTIONAL TRANSFORMATION IN THE HABSBURG MONARCHY: THE ROLE OF NATURAL LAW AND POLIZEIWISSENSCHAFT DURING THE REIGN OF MARIA THERESIA

https://izlik.org/JA25JU46ND

Öz

This article aims to analyze the centralization and rationalization reforms implemented during the reign of Maria Theresia in the Habsburg Monarchy within the intellectual and doctrinal framework shaped by natural law (Na-turrecht) and the axis of Polizeiwissenschaft/Cameralism. The principal research question focuses on how Wolf-fian rationalism and the cameral “science of administration” constituted the foundational elements of state capa-city, legitimacy, and administrative reorganization under the conditions of military defeats and fiscal crises. In this context, through the methodological lens of conceptual history (Begriffsgeschichte), the semantic evolution of key concepts such as gute Policey, gemeine Nutzen/bonum commune, and Rechts- und Polizeistaat is traced; meanwhi-le, within the framework of political and legal thought analysis, the texts of Wolff, Justi, and Sonnenfels are examined from a doctrinal perspective. Accordingly, regulatory and textual data are correlated by employing institutional history and comparative-administrative analysis methods; primary regulations and administrative instruments such as the Theresianisches Kataster, Directorium in publicis et cameralibus, and Staatsrat are asses-sed and contextualized with the support of reliable secondary literature.
The findings of the research reveal that, in response to the loss of Silesia and the ensuing fiscal impasse, measu-res were undertaken to broaden the tax base and to rationalize the fiscal structure. It is observed that, within the scope of the administrative reforms designed by the Haugwitz–Kaunitz team, the Directorium was established, followed by a process of functional differentiation, and that central coordination was reinforced through the Staatsrat. On the other hand, with the subordination of the gubernia to the central administration, administrative integration was enhanced; however, a geographically selective approach was adopted: while an intensive centra-lization policy was pursued in Inner Austria and the Bohemian crown lands, a strategy of selective exclusion and indirect integration was implemented in the lands of the Crown of Saint Stephen. In this regard, a distinct gover-nance strategy was applied in these regions through institutions such as the Ungarische Hofkanzlei, Hofkammer, and Locumtenentiale.
The principal contribution of this study lies in the conceptualization of Theresian reforms within the dialectical relationship between natural law and the cameral “science of administration,” offering a model to elucidate the centralization–autonomy tension observed in multinational empires. Within this framework, the typology of regi-onal differentiation and strategic exclusion sheds light on the intellectual and institutional dynamics underlying administrative transformation.

Anahtar Kelimeler

The Habsburg Monarchy , Enlightened Absolutism , Natural Law , Polizeiwissenschaft , Maria Theresa.

Kaynakça

• ARNETH, A. R. von (1876). “Borié, Egyd Freiherr von”. Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 3: 159-160.
• BAUMGART, P. (1995). “Friedrich Wilhelm Graf Haugwitz, Schlesien und die Österreichische Staatsreform von 1749”. Forschungen zur Brandenburgischen und Preußischen Gesc-hichte. 5: 59-74.
• BEALES, D. (1990). “Social Forces and Enlightened Policies”. Enlightened Absolutism: Reform and Reformers in Later Eighteenth-Century Europe. (ed. H. M. Scott). London: Macmil-lan/Red Globe Press: 37-53.
• BELLER, S. (2018). The Habsburg Monarchy, 1815-1918. Cambridge: Cambridge University Press.
• BEUC, I. (1985). Povijest institucija državne vlasti Kraljevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije: Pravnopovijesne studije. Zagreb: Pravni fakultet.
• FICHTNER, P. S. (2003). The Habsburg Monarchy, 1490-1848: Attributes of Empire. New York: Palgrave Macmillan.
• FINDEISEN, J.-P. (2005). “Kameralismus”. Lexikon zum Aufgeklärten Absolutismus in Europa. (ed. Helmut Reinalter). Wien, Köln, Weimar: Böhlau Verlag: 337-343.
• FORGÓ, A. (2021). “Rebellious Priests? The Catholic Clergy and the Diet, 1764–1765”. The Hungarian Historical Review. 10/1: 73-95.
• GANT, B. (2005). “Kaunitz-Rietberg, Wenzel Anton, Fürst von”. Lexikon zum Aufgeklärten Ab-solutismus in Europa. (ed. Helmut Reinalter). Wien, Köln, Weimar: Böhlau Verlag: 371-373.
• GÖNCZI, K. (2008). Die Europäische Fundamente der Ungarischen Rechtskultur. Frankfurt am Main: Max- Planck-Institut.
• GRUNERT, F. (2005). “Wolff, Christian.” Lexikon zum Aufgeklärten Absolutismus in Europa. (ed. Helmut Reinalter). Wien, Köln, Weimar: Böhlau Verlag: 638–643.
• HASELSTEINER, H. (1983). Joseph II. und die Komitate Ungarns: Herrscherrecht und stän-discher Konstitutionalismus. Viyana, Köln, Graz: Böhlau.
• HERKOV, Z. (1968). Kraljevsko Vijeće za Kraljevine Dalmaciju, Hrvatsku i Slavoniju. Zagreb: Odvjetnik.
• HIBST, P. (1990). “Gemeiner Nutzen: Begriffsgeschichtliche Untersuchungen zur Politischen Theorie vom 5. Vorchristlichen bis zum 15. Nachchristlichen Jahrhundert”. Archiv für Begriffsgeschichte. 33: 60-95.
• HOCHEDLINGER, M. (2003). Austria’s Wars of Emergence: War, State and Society in the Habs-burg Monarchy, 1683-1797. London/New York: Routledge.
• HORBEC, I. (2007). “Stvaranje Jedne Institucije Prosvijećenog Apsolutizma: Kraljevsko Vijeće za Kraljevine Dalmaciju, Hrvatsku i Slavoniju”. Nikola Škrlec Lomnički 1729–1799. (ed. Eugen Pusić). Sv. IV. Zagreb: Hrvatski Institut za Povijest: 47-264.
• INGRAO, C. W. (2000). The Habsburg Monarchy, 1618-1815. 2. ed. Cambridge: Cambridge University Press.
• JUSTI, J. H. G. von (1782). Grundsätze der Polizeywissenschaft. Göttingen: Vandenhoeck.
• KARAMAN, I. (1964). “Djelatnost Trgovinsko-Gospodarske Komisije Hrvatskog kraljevskog Vijeća (1769–1779)”. Historijski Zbornik. 18: 183-212.
• KLUETING, H. (2005). “Justi, Johann Heinrich Gottlob von”. Lexikon zum Aufgeklärten Absolu-tismus in Europa. (ed. Helmut Reinalter). Wien, Köln, Weimar: Böhlau Verlag: 333-336.
• KONTLER, L. (2007). Povijest Mađarske. Tisuću godina u Srednjoj Europi. Zagreb: Srednja Eu-ropa.
• KOSELLECK, R. (1979). Vergangene Zukunft. Zur Semantik Geschichtlicher Zeiten. Frankfurt am Main: Suhrkamp.
• KOS ELLECK, R. (2004). “Begriffsgeschichte and Social History”. Futures Past: on the Seman-tics of Historical Time. (Trans. K. Tribe). New York, NY: Columbia University Press: 75-92.
• (Note: Bu kaydın orijinalinde yazar Reinhart Koselleck olarak tek giriş vardır; burada hem orijinal kitap hem de derleme içindeki makale ayrımını yaptım.)
• Kraljevinsko vijeće (2013–2025). Hrvatska Enciklopedija (Çevrimiçi baskı). Erişim tarihi: 20 Eylül 2025. Kraljevinsko vijeće — Hrvatska Enciklopedija
• KREMERS, H. (1988). “Das Kameralistische Werk von Joseph von Sonnenfels. Einige neue As-pekte der Quellenforschung”. Joseph von Sonnenfels. (ed. Helmut Reinalter). Wien: Ver-lag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften: 171-190.
• MARCZALI, H. (1910). Ungarische Verfassungsgeschichte. Tübingen: Verlag von J. C. B. Mohr.
• MITCHELL, A. W. (2018). The Grand Strategy of the Habsburg Empire. Princeton, NJ: Prince-ton University Press.
• OGRIS, W. (1988). “Joseph von Sonnenfels als Rechtsreformer”. Joseph von Sonnenfels. (ed. Helmut Reinalter). Wien: Verlag der VÖAW: 11-95.
• OTRUBA, G. (1983). “Verwaltung, Finanzen, Manufakturen, Gewerbe, Handel und Verkehr, Technisch- Gewerbliche Bildung und Bevölkerungsentwicklung”. Österreich im Zeital-ter des Aufgeklärten Absolutismus. (ed. Erich Zöllner). Wien: Österreichischer Bundes-verlag: 103-150.
• PANDŽIĆ, M. (1977). “Naputak za Hrvatsko kraljevsko vijeće iz 1767g. i Nadopuna Naputka iz 1770.” Arhivski Vjesnik. 19–20/1: 185-205.
• REINALTER, H. (1988). “Joseph von Sonnenfels als Gesellschaftstheoretiker”. Joseph von Son-nenfels. (ed. Helmut Reinalter). Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wis-senschaften: 139-156.
• REINALTER, H. (2005). “Naturrecht”. Lexikon zum Aufgeklärten Absolutismus in Europa. (ed. Helmut Reinalter). Wien, Köln, Weimar: Böhlau Verlag: 434-435.
• R. J. W. EVANS (1990). “Maria Theresa and Hungary”. Enlightened Absolutism: Reform and Reformers in Later Eighteenth-Century Europe. (ed. H. M. Scott). London: Macmil-lan/Red Globe Press: 189-207.
• SCHÄFER, A. (1964). “Die ältesten Zinsrödel im Badischen Generallandesarchiv (Karlsruhe). Rödel als Vorläufer und Vorstufen der Urbare”. Zeitschrift für die Geschichte des Oberrheins. 112: 297-363.
• SCHNEEWIND, J. B. (1998). The Invention of Autonomy: A History of Modern Moral Philo-sophy. Cambridge: Cambridge University Press.
• SZABO, F. A. J. (1994). Kaunitz and Enlightened Absolutism, 1753-1780. Cambridge: Cambrid-ge University Press.
• SZABO, F. A. J. (2018). “Cameralism, Josephinism, and Enlightenment: The Dynamic of Reform in the Habsburg Monarchy, 1740–92”. Austrian History Yearbook. 49: 1-14.
• SZIJÁRTÓ, I. M. (2007). “The Diet: The Estates and the Parliament of Hungary, 1708–1792”. Bündnispartner und Konkurrenten des Landesfürsten? Die Stände in der Habsburger-monarchie. (eds. Gerhard Ammerer, William D. Godsey Jr., Martin Scheutz, Peter Urba-nitsch, Alfred Stefan Weiss). Wien–München: R. Oldenbourg Verlag: 119-139.
• TRIBE, K. (1984). “Cameralism and the Science of Government”. The Journal of Modern His-tory. 56/2: 263- 284.
• TRIBE, K. (1988). Governing Economy: The Reformation of German Economic Discourse, 1750–1840. Cambridge: Cambridge University Press.
• TAYLOR, A. J. P. (1948). The Habsburg Monarchy 1809–1918: A History of the Austrian Empi-re and Austria- Hungary. London: Hamish Hamilton.
• VOCELKA, K. (2001). Österreichische Geschichte 1699–1815: Glanz und Untergang der höfisc-hen Welt: Repräsentation, Reform und Reaktion im habsburgischen Vielvölkerstaat. Wien: Ueberreuter.
• WAKEFIELD, A. (2009). The Disordered Police State: German Cameralism as Science and Practice. Chicago: University of Chicago Press.
• WAKEFIELD, A. (2014). “Cameralism”. Encyclopedia of Law and Economics. (ed. J. Backhaus). New York, NY: Springer: 1-7.
• WALTER, F. (1938). Die Österreichische Zentralverwaltung. II. Abt.: Von der Vereinigung der Österreichischen und Böhmischen Hofkanzlei bis zur Einrichtung der Ministerialver-fassung (1749–1848). Bd. 1/1: Die Geschichte der österreichischen Zentralverwaltung in der Zeit Maria Theresias (1740–1780). Wien: Adolf Holzhausens Nachfolger.
• WOLFF, C. (2017). The Law of Nations Treated According to the Scientific Method. (çev. Jo-seph H. Drake). Indianapolis: Liberty Fund