HABSBURG MONARŞİSİ’NDE AYDINLANMIŞ MUTLAKİYET VE KURUMSAL DÖNÜŞÜM: MARİA THERESİA DÖNEMİNDE DOĞAL HUKUK VE POLİZEİWİSSENSCHAFT’IN ROLÜ
Öz
Bu makale, Habsburg Monarşisi’nde Maria Theresia döneminde hayata geçirilen merkezîleşme ve rasyonalizasyon reformlarını, doğal hukuk (Naturrecht) ile Polizeiwissenschaft/Kameralizm ekseninde şekillenen entelektüel-doktriner çerçeve bağlamında analiz etmeyi hedeflemektedir. Temel araştırma sorusu, Wolffçu rasyonalizm ve kameral “yönetim bilimi”nin, askerî yenilgiler ve mali kriz koşullarında devlet kapasitesinin, meşruiyetin ve idarî yeniden yapılanmanın kurucu unsurlarını nasıl biçimlendirdiği üzerine odaklanmaktadır. Bu bağlamda, çalışmada kavramsal tarih (Begriffsgeschichte) yöntemi aracılığıyla “gute Policey”, “gemeine Nutzen/bonum commune” ve “Rechts- und Polizeistaat” gibi temel kavramların semantik evrimi izlenmekte; öte yandan siyaset ve hukuk dü-şüncesi analizi çerçevesinde Wolff, Justi ve Sonnenfels’in metinleri doktriner bir yaklaşımla incelenmektedir. Dolayısıyla kurum tarihi ve karşılaştırmalı-idarî analiz yöntemleri kullanılarak düzenleyici ve metinsel veriler eşleştirilmekte; Theresianisches Kataster, Directorium in publicis et cameralibus ve Staatsrat gibi birincil düzen-lemeler ile uygulama kayıtları güvenilir ikincil literatürle desteklenerek değerlendirilmektedir.
Araştırmanın bulguları, Silezya’nın kaybı ve mali darboğaz karşısında vergi tabanının genişletilmesine ve mali yapının rasyonelleştirilmesine yönelik adımlar atıldığını ortaya koymaktadır. Zira Haugwitz–Kaunitz ekibi tarafın-dan tasarlanan idarî reformlar kapsamında Directorium’un kurulduğu, ardından işlevsel bir ayrışma süreci ya-şandığı ve Staatsrat aracılığıyla merkezî koordinasyonun güçlendirildiği gözlemlenmektedir. Diğer taraftan guber-niaların merkezî idareye bağlanmasıyla birlikte idarî bütünleşme artırılmış, ancak coğrafi seçicilik sergilenerek İç Avusturya ve Çek taç topraklarında yoğun bir merkezîleşme politikası izlenirken, Aziz Stefan Tacı topraklarında stratejik bir dışlama ve dolaylı entegrasyon modeli benimsenmiştir. Bu bağlamda Ungarische Hofkanzlei, Hof-kammer ve Locumtenentiale gibi kurumlar aracılığıyla bu bölgelerde farklı bir yönetim stratejisi uygulanmıştır.
Çalışmanın temel katkısı, Theresyacı reformların doğal hukuk ile kameral “yönetim bilimi” arasındaki diyalektik ilişki içerisinde kavramsallaştırılması ve çok uluslu imparatorluklarda gözlemlenen merkezîleşme-özerklik gerili-mini açıklamaya yönelik bir model sunmasıdır. Bu çerçevede, bölgesel farklılaşma ve stratejik dışlama tipolojisi ile idarî dönüşümün arka planındaki entelektüel ve kurumsal dinamikler aydınlatılmaktadır.
Anahtar Kelimeler
ENLIGHTENED ABSOLUTISM AND INSTITUTIONAL TRANSFORMATION IN THE HABSBURG MONARCHY: THE ROLE OF NATURAL LAW AND POLIZEIWISSENSCHAFT DURING THE REIGN OF MARIA THERESIA
Öz
This article aims to analyze the centralization and rationalization reforms implemented during the reign of Maria Theresia in the Habsburg Monarchy within the intellectual and doctrinal framework shaped by natural law (Na-turrecht) and the axis of Polizeiwissenschaft/Cameralism. The principal research question focuses on how Wolf-fian rationalism and the cameral “science of administration” constituted the foundational elements of state capa-city, legitimacy, and administrative reorganization under the conditions of military defeats and fiscal crises. In this context, through the methodological lens of conceptual history (Begriffsgeschichte), the semantic evolution of key concepts such as gute Policey, gemeine Nutzen/bonum commune, and Rechts- und Polizeistaat is traced; meanwhi-le, within the framework of political and legal thought analysis, the texts of Wolff, Justi, and Sonnenfels are examined from a doctrinal perspective. Accordingly, regulatory and textual data are correlated by employing institutional history and comparative-administrative analysis methods; primary regulations and administrative instruments such as the Theresianisches Kataster, Directorium in publicis et cameralibus, and Staatsrat are asses-sed and contextualized with the support of reliable secondary literature.
The findings of the research reveal that, in response to the loss of Silesia and the ensuing fiscal impasse, measu-res were undertaken to broaden the tax base and to rationalize the fiscal structure. It is observed that, within the scope of the administrative reforms designed by the Haugwitz–Kaunitz team, the Directorium was established, followed by a process of functional differentiation, and that central coordination was reinforced through the Staatsrat. On the other hand, with the subordination of the gubernia to the central administration, administrative integration was enhanced; however, a geographically selective approach was adopted: while an intensive centra-lization policy was pursued in Inner Austria and the Bohemian crown lands, a strategy of selective exclusion and indirect integration was implemented in the lands of the Crown of Saint Stephen. In this regard, a distinct gover-nance strategy was applied in these regions through institutions such as the Ungarische Hofkanzlei, Hofkammer, and Locumtenentiale.
The principal contribution of this study lies in the conceptualization of Theresian reforms within the dialectical relationship between natural law and the cameral “science of administration,” offering a model to elucidate the centralization–autonomy tension observed in multinational empires. Within this framework, the typology of regi-onal differentiation and strategic exclusion sheds light on the intellectual and institutional dynamics underlying administrative transformation.
Anahtar Kelimeler
