OSMANLI KAZA MAHKEMELERİNDE KÂTİPLERİN YARGISAL ROLÜ: KASTAMONU ÖRNEĞİ (1760-1770)

Öz

Bu makale, Osmanlı adalet sisteminde mahkeme kâtiplerinin yarı-yargısal rollerini, 1760–1770 yılları arasında Kastamonu kaza mahkemesine ait siciller üzerinden mikro-tarihsel bir incelemeyle ele almaktadır. Osmanlı yargı yapısı çoğunlukla kadı merkezli bir sistem olarak tanımlansa da bu çalışma kâtiplerin yalnızca birer kayıt görevlisi değil, zaman zaman karar verici aktörler olarak da sürece fiilen katıldıklarını ortaya koymaktadır. Sekiz sicil defterinde kayıtlı toplam 606 dava arasında yapılan inceleme, 82 davanın doğrudan mahkeme kâtipleri tarafından görüldüğünü göstermektedir. Kâtiplerin bu şekilde yargı sürecine katılmaları, taşra mahkemelerinde yargılamanın sürekliliğini ve işleyişin pratikliğini sağlasa da özellikle uzun süre mahkemelerde görev yapan kâtiplerin nüfuz sahibi aktörlere dönüşmesine ve suistimallerin ortaya çıkmasına da zemin hazırlamıştır. Kastamonu mahkemesinde uzun yıllar görev yapan kâtip es-Seyyid Mehmed Efendi hakkında merkeze iletilen şikayetler, bu durumun somut bir örneğidir. Bu çalışma, Osmanlı yargısının yalnızca kadı ve naib eksenli değil, gerektiğinde kâtiplerin de aktif rol üstlendiği çok aktörlü bir yapı arz ettiğini ileri sürmekte ve norm ile uygulama arasındaki farklılıkları görünür kılmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Yargı Teşkilatı
• Kaza Mahkemeleri
• Mahkeme Kâtipleri
• Kastamonu
• Kadı
• Naib.

Judicial Role of Court Clerks in Ottoman District Courts: Kastamonu Case (1760-1770)

Öz

This article explores the quasi-judicial role of court clerks within the Ottoman justice system through a micro-historical analysis of court records from the Kastamonu district court between 1760 and 1770. While the Ottoman legal structure is traditionally characterized as kadi-centered, this study demonstrates that clerks were not merely record-keepers but also occasionally acted as decision-makers. An examination of eight court registers comprising 606 cases reveals that 82 of these were directly handled by court clerks. Although the involvement of clerks ensured continuity and procedural efficiency in provincial courts, their long-term presence also enabled them to accumulate influence, occasionally leading to abuses of power. Complaints submitted to the central authority regarding es-Seyyid Mehmed Efendi, a long-serving clerk in the Kastamonu court, illustrate this risk. The study argues that Ottoman provincial justice was not solely based on kadis and naibs but functioned as a multi-actor system in which clerks could also assume active judicial roles—highlighting the discrepancy between formal legal norms and actual judicial practices.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Judicial Organization
• District Courts
• Court Clerks
• Kastamonu
• Kadi
• Naib.

Kaynakça

1. AKGÜNDÜZ, A. (1991). Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, IV, İstanbul: Fey Vakfı.
2. ATAR, F. (2003). “Mahkeme”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXVII, ss. 338-341.
3. BEYAZIT, Y. (2014). Osmanlı İlmiye Mesleğinde İstihdam (XV. Yüzyıl), Ankara: Türk Tarih Ku-rumu.
4. DEMİR, A. (1994). “Bayburt Ulu Camii’nde Bir Osmanlı Ferman Kitabesi Osmanlı Devlet’inde Naiplik”, Tarih ve Toplum, 22/132, ss. 41-58.
5. ERGENE, B. (2003). Local Court, Provincial Society and Justice in the Ottoman Empire: Legal Practice and Dispute Resolution in Çankırı and Kastamonu (1652-1744), Leiden, Boston: Brill.
6. DÖŞEMETAŞ, Ö. (2019). Şer’iyye Sicillerine Göre XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Kastamonu Kazası (1725-1750), Erzurum: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, (Yayım-lanmamış Doktora Tezi).
7. FAROQHİ, S. (2000). Osmanlı’da Kentler ve Kentliler, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
8. İPŞİRLİ, M. (1991). “Bab Mahkemesi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, IV, s. 362.

9. -------. (2006). “Naip”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXII, ss. 312-313.
10. KANKAL, A. (2004). Türkmen’in Kaidesi Kastamonu (XV-XVIII. Yüzyıllar Arası Şehir Hayatı), An-kara: Zafer Matbaası.
11. KAYAR, B. (2023). “Osmanlı Şer’iye Mahkemelerinde Kâtiplerin Kadılara Vekalet Etmesi”, Erci-yes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 18/2, ss. 1000-1027.
12. KILIÇ, C. (2017). XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı İlmiye Teşkilatında İstihdam ve Hareket (Anadolu Kadıaskerliği Örneği), Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
13. KILIÇ, O. (1997). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı Devleti’nin İdari Taksimatı- Eyalet ve Sancak Tevcihatı, Elazığ: Ceren Matbaacılık.
14. KOÇ, Y. (2007). “Nüfus (Osmanlı Dönemi)”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXIII, s.294-299.
15. MEHMED SALAHÎ. (2019). Kâmûs-ı Osmânî, II, hzl. Ali Birinci, İstanbul: Kültür ve Turizm Bakan-lığı Yayınları.
16. ORTAYLI, İ. (2017). Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devleti’nde Kadı, İstanbul: Kronik Ki-tap.
17. ÖZKAYA, Y. (1985). XVIII. Yüzyılda Osmanlı Kurumları ve Osmanlı Toplum Yaşantısı, Ankara: Kül-tür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
18. -------- (2002). “XVIII. Yüzyılda Taşra Yönetimine Genel Bir Bakış”, Türkler, XIII, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ss. 699-709.
19. ÖZSARAY, M. (2019). “Osmanlı Belgelerinde Kullanılan Tarih Türleri”, Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, I, ss. 28-41.
20. PAKALIN, M. Zeki. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, II, İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı.
21. PULAHA, S. – Y. Yücel. (1987). “Derbeyan-ı Kanunname-i ‘Osmani”, Belgeler, XII/16, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, ss. 17-100.
22. es- Serahsî, Şemsü’l-eimme Ebû Sehl Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed. (2008), Mebsut, XVI, ed. Mustafa Cevat Akşit, çev. Soner Duman, Osman Güman, İstanbul: Gümüşev Yayınları.
23. ŞEMSEDDİN SAMİ. (2004). Kâmûs-ı Türkî, İstanbul: Kapı Yayınları.
24. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı. (1988). Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları