İNGİLİZ İSTİHBARAT SUBAYI R. J. MAXWELL’İN RAPORLARINDA 1877-1878 OSMANLI RUS HARBİ TUNA CEPHESİ SEFERBERLİĞİ

Öz

Bu çalışma, 1877–1878 Osmanlı-Rus Harbi’nin literatüründe büyük ölçüde ihmal edilmiş olan harekât öncesi dönemi, İngiliz istihbarat subayı Binbaşı Robert James Maxwell’in seferberlik dönemindeki raporları bağlamında ele alarak alana katkı yapmayı amaçlamaktadır. Türkiye’de askerî tarih yazımı, uzun süre analitik yaklaşım eksikliği ve askerî arşiv kaynaklarına erişimde yaşanan güçlükler sebebiyle dar çerçeveye sıkışmış, çalışmalarda stratejik seviye göz ardı edilerek büyük ölçüde taktik seviyede muharebe anlatılarına odaklanılmıştır. Bu sorun 93 Harbi literatüründe Plevne muharebeleri etrafında yoğunlaşan çalışmalarla kendini göstermektedir. Savaşın neticesini tayin eden seferberlik, yığınak, ikmal ve iaşe gibi önemli hususlar gereken ilgiyi görmemiştir. Makale, bu boşluğu gidermeye katkı sunmak amacıyla Kasım 1876’dan Haziran 1877’deki Rus nehir geçiş harekâtına kadar olan dönemi kapsayan Maxwell’in raporunu esas almakta ve söz konusu raporu Osmanlı, İngiliz ve Rus arşiv kaynaklarıyla karşılaştırmalı biçimde incelemektedir. Çalışmada, literatürde tartışılmayan seferberlik mevcutları ve değişimi tartışılmakta ve buradan hareketle savaşın neticesini tayin eden şeyin asker mevcudu olmadığı, esas etkenin seferber edilen kuvvetin sevk ve idare yöntemleri olduğu savunulmaktadır. Bu kapsamda Osmanlı ordusundaki stratejik yönetim ve planlama zafiyetine dikkat çekilmekte, Osmanlıların imkân ve kabiliyetlerini bu dönemde etkin kullanamadığı vurgulanmaktadır. Buna mukabil Rus ordusunun savaş öncesi reformların sağladığı planlama kabiliyeti sayesinde ikmal ve iaşe planlaması, hedef teşkili ve kuvvet yoğunluğu gibi hususlarda başarılı olmasının savaşın ilk dönemindeki Rus ilerleyişine zemin hazırladığı iddia edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• 1877-1878 Osmanlı Rus Harbi
• Tuna Cephesi
• Seferberlik
• İstihbarat
• İngiliz Arşivleri
• Rus Ordusu
• Osmanlı Ordusu

MOBILIZATION OF THE DANUBE FRONT DURING THE 1877–1878 RUSSO-TURKISH WAR IN THE REPORTS OF BRITISH INTELLIGENCE OFFICER R. J. MAXWELL

Öz

This study aims to contribute to the field by examining the largely neglected mobilization phase of the Russo-Turkish War of 1877–1878 through the reports of British intelligence officer Major Robert James Maxwell. Mili-tary historiography in Turkey has long remained within a limited framework due to the lack of analytical appro-aches, difficulties in accessing military archives and the tendency to focus on battle narratives rather than the strategic dimensions of warfare. Similar problems can be seen in the literatüre of 1877-1878 War. Most of the studies focused on the Plevna Battle while essential issues to understand war such as mobilization, concentration, supply and logistics have drawn little attention. To address this gap, the article compares Maxwell’s report with Ottoman, British and Russian sources. The study discusses the changes in mobilization and argues that the key factor of the war’s outcome was not the number of soldiers but how effectively they mobilized, directed and ma-naged. In this context, the study underlines the Ottomans weaknesses in strategic planning and command, which prevented them from using its sources efficiently. In contrast, the Russian success in logistics, supply, planning, definition of objective and concentration, supported by its pre-war reforms, is considered as the main reason behind its early advances and success in the war.

Anahtar Kelimeler

• 1877-1878 Russo-Turkish War
• Danube Front
• Mobilization
• Intelligence
• Bristish Archives
• Russian Army
• Ottoman Army

Kaynakça

1. Bulletins and Other State Intelligence for the year 1854, Part II, (1855). Londra: Harrison and Sons.
2. Bulletins and other state intelligence for the year 1856, Part I, (1857). Londra: Harrison and Sons.
3. Bulletins and other state intelligence for the year 1859, Part II, (1862). Londra: Harrison and Sons.
4. GREENE, F. V. (1879). Report on the Russian Army and its Campaigns in Turkey in 1877-1878. New York: D. Appleton.
5. Hart’s Annual Army List, Militia List and Indian Civil Service List for 1875. Londra 1875.
6. Hart’s Annual Army List, Militia List and Yeomanry Cavalry List and Indian Civil Service List for 1882. Londra 1882.
7. Hart’s Annual Army List, Militia List and Yeomanry Cavalry List and Indian Civil Service List for 1886. Londra 1886.
8. Hart’s Annual Army List, Militia List and Yeomanry Cavalry List and Indian Civil Service List for 1889. Londra 1889.

9. Hart’s Annual Army List, Militia List and Yeomanry Cavalry List and Indian Civil Service List for 1890. Londra 1890.
10. Mahmud Celaleddin Paşa (1983). Mirat-ı Hakikat. (Yay Haz. İsmet Miroğlu). İstanbul: Bereket Yayınları.
11. NEEDHAM, J. L. (1878). “Lessons from the Late War”. Royal United Services Institution Jour-nal. XXII/98: 941-956.
12. SALE, R. E. (1880). “The Construction of Military Railways During the Russo-Turkish War of 1877-78”. Royal United Services Institution Journal, XXIV/104: 174-186.
13. The London and China Telegraph, “Naval and Military: Departure of the 80th Regiment for China”. (15 Ocak 1872).
14. 3. Araştırma ve İnceleme Eserleri
15. AİRAPETOV, O. (2022). “Savaşın Tatbiki: 1860 ve 70'li yıllarda Rusya ve Osmanlı’nın Reform-ları ve Silahlı Kuvvetleri”. (Çev. Burak Kolot). Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Der-gisi. 38: 119-137.
16. ATHERTON, L. (1994). Never complain, Never Explain: Records of the Foreign Office and State Paper Office 1500-c.1960. Londra: PRO Publications.
17. BEŞİKÇİ, M. (2015). “Başıbozuk Savaşçıdan “Makbul” Tebaaya: 1877-1878 Osmanlı-Rus Sava-şı'nda Osmanlı Ordusunda Çerkez Muhacirler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araş-tırmaları Dergisi, 40: 85-123.
18. BİLGÜ, H. (2024). İngiliz Askeri İstihbarat Raporlarında Türk Silahlı Kuvvetleri. İstanbul: Yedi-tepe Yayınevi
19. BOLİ, F. C. (1994). Transformation of the Russian Military: The Relationship between the Transformation Process and the Concept of Future War. Edinburgh: University of Edinburgh. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
20. BOND, X. W. (1998). Guide to India Office Records relating to Central Asia. Londra: The British Library Asia Pacific Africa Collections.
21. ÇİFTÇİOĞLU. F. vd. (2021). “93 Harbi’nde Macarların Osmanlı Devleti’ne Desteği”. Karadeniz Araştırmaları. XVIII/71: 613-626.
22. Encyclopedia Britannica (2011), “Brevet”. Erişim Tarihi: 10.08.2025. https://www.britannica.com/topic/brevet.
23. ERTEKİN, F. (2022). İngiliz İstihbaratı ve Osmanlı İmparatorluğu. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
24. FARRİNGTON, A. (1982). Guide to the records of the India Office Military Department, 10R L/MIL & L/WS (Guides to archive groups). Londra: India Office Library and Records.
25. FOSTER, W. (1966). A Guide to the India Office Records, 1600-1858. Londra: Hobbs.
26. FULLER, W. C. (1992). Strategy and Power in Russia 1600-1914. New York: The Free Press.
27. HENDRİKS, I. F. (2022). Nikolay Ivanovich Pirogov and his Contribution to Medicine in 19th Century Imperial Russia. Leiden: Leiden University. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
28. HİNES, K. L. (1998). Russian Military Thought: Its Evolution Through War and Revolution, 1860-1918. Washington: George Washington University. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
29. MENNİNG, B. (1992). Bayonets before Bullets: The Imperial Russian Army 1861-1914. Bloo-mington: Indiana University Press.
30. MERCAN, E. (2020). 93 Harbi’nde Deniz Harekâtı. İstanbul: Selenge.
31. MOİR, M. (1988). A General Guide to the India Office Records. Londra: The British Library.
32. NİKOLOV, S. (2022). “Romanian Troops at Pleven in 1877 and their Memory”. Revista de Isto-rie Militara, I- II/2022: 3-12.
33. OSMANLIOĞLU, S. (2025). “1768-1774 Harbi’nde Eflak Cephesinden Bir Kesit: Yergöğü’nün Ruslar Tarafından İşgali ve Geri Alınışı (1771)”. I. Türk Askerî Tarih Kongresi : Müstah-kem Mevkiler ve Kuşatma Muharabeleri, (ed. Serkan Osmanlıoğlu ve Coşkun Ünsal). İs-tanbul: Milli Savunma Üniversitesi: 465-484.
34. RİCH, D. A. (1993). The Professionalization of Russia’s General Staff, 1870-1895: Ideas, Stra-tegy, Foreign Policy. Washington: Georgetown University. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
35. RİNGLEE, A. J. (2016). The Romanovs’ Militant Charity: The Red Cross and Public Mobilization for War in Tsarist Russia, 1853-1914. Chapel Hill: University of North Carolina. (Ya-yımlanmamış Doktora Tezi).
36. SEDES. H. (1935). 1877-1878 Osmanlı-Rus ve Romen Savaşı. Cilt 1. İstanbul: Askeri Matbaa.
37. SEDES. H. (1936). 1877-1878 Osmanlı-Rus ve Romen Savaşı. Cilt 2. İstanbul: Askeri Matbaa.
38. SEDES. H. (1937). 1877-1878 Osmanlı-Rus ve Romen Savaşı. Cilt 3. İstanbul: Askeri Matbaa.
39. TAŞDEMİR, A. (2020). “Osmanlı Ordusunda Stratejik Yönetim Zaafiyeti Örneği: 93 Harbi’nde Balkan Savunmasının Çöküşü”. Harp Tarihi Dergisi. 1: 1-40.
40. TAŞDEMİR, A. (2021). An Example of Strategic Command and Coordination Problem in the Ottoman Army: The Battle of Shipka during the Ottoman-Russian War of 1877-1878. Ankara: Orta Doğu Teknik Üniversitesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
41. ÜNVER, M. (2014). “Son Dönem Osmanlı Tarihi Araştırmaları Açısından İngiliz Millî Arşivi ve Arşiv Belgelerinin Önemi”. Avrupa Arşivlerinde Osmanlı İmparatorluğu. (ed. Yonca Köksal vd.). İstanbul: Koç Üniversitesi VEKAM: 105-121.
42. VAGTS, A. (2015). The Military Attache. Princeton: Princeton University Press.
43. YILDIZ, G. (2010). “Bir De-Militarizasyon Projesi: Geç Osmanlı Askeri Tarih Araştırmalarını Sivilleştirmek”. Toplumsal Tarih, 198: 44-53.
44. YILDIZ, G. (2012). “Osmanlı Dış Askerî İstihbaratında Formelleşme: Elçiliklerde Ataşemiliter-liğin İhdası ve Osmanlı Askeri Ataşe Raporları”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araş-tırmaları Dergisi. 17: 239-265.
45. YILDIZ, G. (2013). “Kara Kuvvetleri”. Osmanlı Askerî Tarihi: Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri 1792-1918, (ed. Gültekin Yıldız). İstanbul: Timaş: 35-79.