TÜRKİYE’DE İSTİHBARAT KURUMLARININ GELİŞİMİNDEKİ TARİHSEL SÜREÇ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Yıl 2026, Cilt: 23 Sayı: 89, 266 - 282, 24.03.2026

Gürkan Gündüz

https://doi.org/10.56694/karadearas.1865443

https://izlik.org/JA27WJ23DX

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de istihbarat faaliyetlerinin tarihsel gelişimini, kavramsal temellerinden başlayarak kurumsal yapılanmalar çerçevesinde ele almaktadır. İstihbarat kavramının etimolojik ve işlevsel boyutları açıklanmış; insanlık tarihinin erken dönemlerinden itibaren devletlerin güvenlik ihtiyaçları doğrultusunda istihbarat faaliyetlerine başvurduğu ortaya konulmuştur. Türk devlet geleneğinde istihbaratın, göç, savaş, devlet yönetimi ve dış ilişkiler bağlamında vazgeçilmez bir unsur olduğu; Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde farklı kurumsal biçimler altında sürdürüldüğü görülmektedir. Osmanlı döneminde casusluk, dil, tüccar, elçi ve çeşitli paramiliter unsurlar aracılığıyla yürütülen istihbarat faaliyetleri, II. Abdülhamid döneminde hafiye teşkilatıyla kurumsal bir nitelik kazanmıştır. Millî Mücadele yıllarında ise Karakol, Zabitan ve Hamza grupları gibi yapılar aracılığıyla istihbarat faaliyetleri örgütlü bir biçimde sürdürülmüştür. Cumhuriyet döneminde Millî Emniyet Hizmetleri’nin kurulmasıyla modern Türk istihbaratının temelleri atılmış, 1965 yılında MİT’in teşekkülüyle merkezî ve yasal bir yapı oluşturulmuştur. Emniyet ve jandarma istihbarat birimlerinin gelişimi de benzer şekilde kurumsallaşma, merkezîleşme ve hukuki çerçeve içinde şekillenmiştir. Bu bütüncül süreç, Türkiye’de istihbaratın tarihsel süreklilik ve dönüşüm ekseninde geliştiğini açık biçimde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Güvenlik Yönetimi , İç Güvenlik , İstihbarat , Kamu Güvenliği , Ulusal Güvenlik

Etik Beyan

Bu çalışmada etik kurul izni gerektirecek veriler üzerinden çalışılmamıştır.

AN ANALYSIS OF THE HISTORICAL PROCESS OF THE DEVELOPMENT OF INTELLIGENCE AGENCIES IN TURKEY

https://izlik.org/JA27WJ23DX

Öz

This study examines the historical development of intelligence activities in Turkey, starting with their conceptual foundations and within the framework of institutional structures. The etymological and functional dimensions of the concept of intelligence are explained; it is demonstrated that states have resorted to intelligence activities in line with their security needs since the early periods of human history. It is seen that intelligence has been an indispensable element in the Turkish state tradition in the context of migration, war, state administration and foreign relations, and that it has been carried out under different institutional forms during the Seljuk, Ottoman and Republican periods. During the Ottoman period, intelligence activities carried out through espionage, language, merchants, envoys and various paramilitary elements acquired an institutional character with the establishment of the secret police organisation during the reign of Abdulhamid II. During the years of the National Struggle, intelligence activities were organised through structures such as the Karakol, Zabitan and Hamza groups. In the Republican era, the foundations of modern Turkish intelligence were laid with the establishment of the National Security Services, and a centralised and legal structure was created with the formation of the MIT in 1965. The development of the intelligence units of the police and gendarmerie has similarly taken shape within a framework of institutionalisation, centralisation, and legalisation. This comprehensive process clearly demonstrates that intelligence in Turkey has developed along the axis of historical continuity and transformation.

Anahtar Kelimeler

Internal Security , Intelligence , National Security , Public Safety , Security Management

Kaynakça

• AKBAŞ, M. (2023). İç Güvenlik İstihbaratı ve Polis İstihbaratı Arasındaki İlişki: Türk Polis Teş-kilatı/İstihbarat Başkanlığı Örneği. Güvenlik Çalışmaları Dergisi, 25(2), 149-164.
• ALTIAY, K. (2013). Cumhuriyet Dönemi İstihbarat Örgütleri. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ASLAN, M. (2024). Cumhuriyet Dönemi Jandarma Teşkilatı ve İcra Ettiği Görevler. (Yayınlan-mamış Doktora Tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• ATEŞ, A. (2023). İstihbaratın Dönüşümü (Artan Tehditler ve Enformatik Şoklar Teorisi). İstan-bul: Yeditepe Yayınları.
• AYDIN, M. (1990). “Milli Mücadele Yıllarında Türkiye Büyük Millet Meclisi Lehinde İstanbul’da Faaliyet Gösteren Gizli Bir Grup: Zabıtan Grubu (27 Ekim 1920-20 Eylül 1921)”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 1(1), 11-27.
• AYDIN, N. (2010). Osmanlı İmparatorluğu’nda İstihbarat. İstanbul: Paraf Yayınları.
• AYDIN, M. (2025). İstihbaratın Terörizmle Mücadeleye Etkisi: MİT’in Sınır Ötesi Operasyonla-rı. (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
• AYDOĞDU, Murat. (2010). “Kocaeli Yarımadası’nda Karakol Cemiyeti-Mustafa Kemal Paşa Rekabeti ve Yahya Kaptan Olayı II”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 26 (76), 155-200.
• BAL, M. A. (2022). “Milli Mücadele’nin Gizli Teşkilatı: Karakol Cemiyeti (1918-1920)”. Türk Dünyası Araştırmaları, 130 (256), 103-48.
• BEYHAN, Mehmet Ali. (1999). "II. Abdülhamid Döneminde Hafiyye Teşkilâtı ve Jurnaller." İlmî Araştırmalar: Dil, Edebiyat, Tarih İncelemeleri, (8), 65-83.
• ÇAĞLAK, Aykut. (2021). “Türk İstihbaratının Modern İstihbarata Geçiş Sürecindeki Uygulama-larının Türkiye’de Demokrasinin Gelişimine Katkıları”. Atatürk Yolu Dergisi, (68) 259-82.
• ÇINAR, Ş. (2014). Kamu Düzeninin Sağlanmasında İç Güvenlik İstihbaratının Önemi. (Yayın-lanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DAŞ DARICI, M. G. (2018). Osmanlılarda İstihbarat Faaliyetleri (1300-1750) (Yayınlanmamış Doktora Tezi. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• DEMİRCİOĞLU, İ., GÜVEN, O., & HINIZ, Y. (2021). “İslâmiyet’in Kabulünden Sonra Türklerde İstihbarat Felsefesi”. Güvenlik Bilimleri Dergisi, 10(3), 15-34.
• DİKİCİ, A. (2008). “Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türk Polis Teşkilâtı (1923-1938)”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 24 (72), 719-56.
• EROĞLU, H. (2003). Klasik Dönemde Osmanlı Devleti’nin İstihbarat Stratejileri. Tarih Araştır-maları Dergisi, 22(34), 11-33.
• GÖÇ, E. (2013). Türk İstihbaratının Tarihsel Gelişimi. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(2), 85-111.
• GÖR, E. (2015). II. Abdülhamid’in Hafiye Teşkilatı ve Teşkilat Hakkında Bir Risale Örneği: “Hafi-yelerin Listesi”. Ankara: Ötüken Neşriyat
• GÖR, E. (2021). “Sultan II. Abdülhamid’in İstihbarat Şeflerinden Ahmed Celaleddin Paşa: “Göz-delikten Firara” Hayatı ve Faaliyetleri”. Journal of Universal History Studies, 4(1), 30-53.
• GÜLTEKİN, H. (2023). Osmanlı’da İstihbarat Faaliyetleri ve Teşkilât-ı Mahsûsa. Social Science Studies. 110, 6405-6411.
• GÜNEŞ, G. (2013). “Teşkilat-ı Mahsusa ve Birinci Dünya Savaşı Yıllarındaki Faaliyetleri”. Ata-türk Araştırma Merkezi Dergisi, 29 (85), 101-30.
• GÜREL, A. (2022). 1880 Sonrası Türk İstihbarat Birimlerinin Gelişimi ve Derin Devlet Yapıları. Anadolu Üniversitesi İktisadi Fakültesi Dergisi, 4(2), 62-77.
• HAKLI, S. Z. (2022). Erken Cumhuriyet Döneminde Polis Teşkilatının Kuruluşu ve Gelişimi. Güvenlik Çalışmaları Dergisi, 24(1), 4-30.
• HAYDAROĞLU, İ. (1997). “II. Abdülhamid’in Hafiye Teşkilatı Hakkında Bir Risale (II. Kısım)”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 19(30), 135-174.
• İYİAT, B. (2020). Türk Devlet Geleneğinde Milli İstihbarat. Ankara: Kripto Yayınları
• KARABULUT, A. (2023). Türkiye Cumhuriyeti İstihbarat Örgütlerinin Kurumsallaşmasında Osmanlı Devleti’nin Etkisi. Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 6(1), 35-46.
• KARAN, K. (2008). Türk İstihbarat Tarihi. İstanbul: Truva Yayınları.
• KŐKUTİ, T., & Falus, O. (2025). “Thoughts on the AI Act of the EU, the Trustfulness of AI and its Applicability in Management Methods Courses in Higher Education”. Contemporary Re-adings in Law and Social Justice. 17 (1), 1020 - 1028
• MANDALOĞLU, M. (2024). “Eski Türklerde İstihbarat ve Casusluk Faaliyetleri”. Çankırı Kara-tekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(2), 487-521.
• MUTLU, N. (2023). “İstihbarat Üzerine Tarihsel Düzlemde Metaforik Bir Sentez: İç Güvenlik Bağlamında Paramedik Yaklaşım”. Güvenlik Ve İstihbarat Çalışmaları Dergisi, 1(1): 53-75.
• ÖZ YILDIZ, S. (2023). “1923’ten 2023’e Emniyet Genel Müdürlüğü’nün Tarihçesi”. Türk İdare Dergisi. Özel Sayı, 437-463.
• 1923’ten 2023’e Emniyet Genel Müdürlüğü’nün Tarihçesi
• SAFİ, P. (2023). Milli İstihbarat Teşkilatı (1826-2023), İstanbul: Kronik Yayıncılık.
• SERTEL, S., & KIZILTOPRAK, T. (2023). “Milli İstihbarat Teşkilatının 1966-1982 Yılları Arasın-da Edindiği Cihaz Ve Araçlar”. Belgi Dergisi, (25), 159-85.
• SEYREK, A. (2020). İstihbarat Örgütleri Tarihi. Ankara: Dorlion Yayınlar.
• ŞEBER, N. (2012). Namlunun Ucundaki Padişah: II. Abdülhamid’e Karşı Planlanan Suikastler. Türkiyat Mecmuası, 22(1), 31-59
• TÜRKMENOĞLU, M.A. (2021). Kurtuluş Savaşında Türk İstihbarat Faaliyetleri. Hacı Bektâş-I Velî Anısına Türkiye Ve Türk Dünyası Araştırmaları-VIII. (Ed. Yunus Emre TANSU). An-kara: İKSAD Yayınları. UYAR E., & ŞAHİN M. T. (2021). Anadolu Selçuklu Devleti’nde Dış İstihbarat Faaliyetleri. INSAC Social and Education Sciences, (Ed.Doç. Dr. Mehmet Dalkılıç, Dr. Öğr Üyesi. Betül Serbest Yılmaz). Ankara: Duvar Yayınları, 579- 618.
• YÜKSEL, A. (2018). Osmanlı İstihbarat Ağını Besleyen Bilgi Kanalları (Kuruluştan II. Abdülha-mid Devrine Kadar). XVIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara, Türkiye, 1 - 05 Ekim 2018, (3), 1-32.
• ZÜRCHER, E.J. (2005). Millî Mücadelede İttihatçılık. 3. Baskı. (Çev. Nükhet Salihoğlu). İstanbul: İletişim Yayınları