TOPONİMİ, SÖYLEM VE TOPLUMSAL BELLEK: HASANBEYLİ YER ADLARI ÜZERİNDEN SOSYO-BİLİŞSEL BİR OKUMA

Öz

Osmaniye ili Hasanbeyli ilçesinde yöre halkı tarafından kullanılan yer adları, Teun A. van Dijk’in sosyo-bilişsel yaklaşımı çerçevesinde eleştirel söylem çözümlemesine tabi tutulmuştur. Araştırma, toponimilerin yalnızca coğrafi konum belirten adlandırmalar olmadığını; topluluğun dünyayı algılama biçimini, değer yargılarını, güç ilişkilerini ve kolektif hafızasını dil aracılığıyla mekâna kaydeden söylemsel yapılar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu kapsamda yer adları; kimlik ve ötekileştirme, tehdit ve olumsuz değerleme, kutsallık ve otorite, tarihsel anlatı ve kolektif bellek, gündelik dil ve tabu, kişi ve aile adlarına dayalı otorite, doğa ve topografya, geçim pratikleri, su kaynakları ile yerel ağız ve dilsel yaratıcılık temaları altında incelenmiştir. Elde edilen bulgular, toponimilerin “biz/onlar” karşıtlığını, meşruiyet ve düzen algısını, korku ve kaçınma çerçevelerini, norm ve sınırları ve yaşam önceliklerini bağlam modelleri üzerinden bilişsel düzeyde yeniden ürettiğini göstermektedir. Sonuç olarak Hasanbeyli yer adları, ideolojik anlamları gündelik dilde doğal ve kalıcı kılan; toplumsal belleği yapılandıran güçlü söylemsel araçlar olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Söylem
• bağlam
• sosyo-bilişsel yaklaşım
• toponimi
• Hasanbeyli

TOPONYMY, DİSCOURSE, AND SOCİAL MEMORY: A SOCİO-COGNİTİVE READİNG THROUGH THE PLACE NAMES OF HASANBEYLİ

Öz

Place names used by the local population in Hasanbeyli district of Osmaniye province are examined through critical discourse analysis within the framework of Teun A. van Dijk’s socio-cognitive approach. The study demonstrates that toponyms are not merely geographical labels; rather, they function as discursive structures that inscribe a community’s worldview, value judgments, power relations, and collective memory into space through language. Accordingly, place names are analyzed under thematic categories such as identity and othering, threat and negative evaluation, sacredness and authority, historical narrative and collective memory, everyday language and taboo, authority based on personal and family names, nature and topography, subsistence practices, water resources, and local dialect and linguistic creativity. The findings reveal that toponyms reproduce “us/them” dichotomies, legitimacy and order, fear and avoidance frameworks, social norms and boundaries, and life priorities at a cognitive level through context models. Overall, Hasanbeyli place names emerge as powerful discursive tools that naturalize ideological meanings in everyday language and actively structure social memory.

Anahtar Kelimeler

• Discourse
• context
• socio-cognitive approach
• toponymy
• Hasanbeyli

Kaynakça

1. BLOOR, M., BLOOR, T. (2007). The Practice of Critical Discourse Analysis. London: Hodder Ar-nold.
2. DİNÇ, H. (2021). Osmaniye/Hasanbeyli Halk Kültürü Araştırması. Osmaniye: Korkut Ata Üni-versitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (yayınlanmamış yüksek lisans tezi).
3. EREN, H. (2010). Yer Adlarımızın Dili. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. FAİRCLOUGH, N. (1992). Discourse and Social Change. Cambridge: Polity Press.
5. HALLİDAY, M. A. K. (1978). Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of Langua-ge and Meaning. London: Edward Arnold.
6. KESKİN, A. (2021). “Adbilim Odağında Lakaplar ve Lakaplarla Karıştırılan Başlıca Terim ve Kavramlar”, Avrasya Terim Dergisi, C. 9, S. 2, 54-62.
7. MEDWAY, D., WARNABY, G. (2014). “What’s in a Name? Place Branding and Toponymic Commodification”, Environment and Planning A, C. 46, 153-167.
8. RENKEMA, J. (2004). Introduction to Discourse Studies. Amsterdam: John Benjamins.

9. ROSE-REDWOOD, R., ALDERMAN, D., AZARYAHU, M. (2010). “Geographies of Toponymic Inscription: New Directions in Critical Place-Name Studies”, Progress in Human Geog-raphy, C. 34, S. 4, 453-470.
10. SAKAOĞLU, S. (2001). Türk Ad Bilimi I: Giriş. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
11. SAUSSURE, F. DE (1998). Genel Dilbilim Dersleri, çev. B. Vardar. İstanbul: Multilingual Yayınla-rı.
12. SÖZEN, E. (1999). Söylem: Belirsizlik, Mübadele, Bilgi, Güç ve Refleksivite. İstanbul: Paradigma Yayınları.
13. ŞAH, U. (2020). “Eleştirel Söylem Analizi: Temel Yaklaşımlar”, Kültür Araştırmaları Dergisi, S. 7, 210-231.
14. ŞAHİN, İ. (2013). Adbilim (Çerçeve, Terim, Yöntem ve Sınıflandırmalarıyla). Ankara: Pegem Akademi.
15. DİNÇER BAHADIR, Ş. (2023). Bergama Kozak yöresi ağzında mikrotoponimler: Çamavlu Kö-yü. M. E. Tuğluk (Ed.), Ad bilimi araştırmaları (ss. 229-264). Efe Akademi Yayınları.
16. VAN DİJK, T. A. (2001). “Multidisciplinary CDA: A Plea for Diversity”, R. Wodak, M. Meyer (ed.), Methods of Critical Discourse Analysis. London: Sage, 95-120.
17. VAN DİJK, T. A. (2008). Discourse and Context: A Sociocognitive Approach. Cambridge: Camb-ridge University Press.
18. VAN DİJK, T. A. (2009a). “Critical Discourse Studies: A Sociocognitive Approach”, R. Wodak, M. Meyer (ed.), Methods of Critical Discourse Analysis. London: Sage, 62-86.
19. VAN DİJK, T. A. (2009b). Society and Discourse: How Social Contexts Influence Text and Talk. Cambridge: Cambridge University Press.
20. YAVUZ, S., ŞENEL, M. (2013). “Yer Adları (Toponim) Terimleri Sözlüğü”, Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, C. 8, S. 8, 2239-2254.
21. ZEYREK, D. (1991). “Göstergebilim, Söylem Çözümlemesi ve Anlatı İncelemesi”, Dilbilim Araş-tırmaları Dergisi, S. 2, 105-112.
22. https://sozluk.gov.tr ( Son Erişim Tarihi: 3.02.2026)