OSMANLI TAŞRASINDA AFET YÖNETİMİ: 19. YÜZYIL AMASYA’SINDA DOĞAL AFETLER VE TOPLUMSAL KIRILGANLIK

Öz

Bu çalışma, 19. yüzyıl Amasya’sında meydana gelen deprem, sel, kuraklık ve kıtlık gibi doğal afetleri, birbirinden bağımsız felaketler olarak değil, yerel çevre koşulları, toplumsal kırılganlıklar ve Osmanlı taşra idaresinin müdahale biçimleri arasındaki ilişki içinde ele almaktadır. Makalenin temel iddiası, afet türleri farklılaşsa da Amasya’da benzer bir idari müdahale repertuarını harekete geçirdiğidir. Hasarın keşif ve kayıt altına alınması, yerel taleplerin merkeze iletilmesi, ayni ve nakdî yardım sağlanması, vergi yükünün hafifletilmesi, vakıf ve sandık gelirlerinin devreye sokulması ile yeniden inşa faaliyetleri bu repertuarın başlıca unsurlarını oluşturmaktadır. Bununla birlikte Amasya’yı önemli kılan husus, bu uygulamaların yalnızca genel Osmanlı afet yönetimi pratiklerini yansıtması değil, aynı zamanda şehrin çok yönlü afet kırılganlığı içinde somutlaşmasıdır. Yeşilırmak’ın şehir içinden geçmesi ve köprüleri etkilemesi sel riskini artırırken, depremler özellikle cami gibi kamusal yapılarda ağır tahribata yol açmıştır; kuraklık ve kıtlık ise tarımsal üretim ve iaşe üzerinde daha uzun vadeli etkiler doğurmuştur. Bu çerçevede çalışma, önce Amasya’nın afetlere açık çevresel ve tarihsel yapısını incelemekte, ardından ani yıkım üreten deprem ve seller ile daha yavaş gelişen kuraklık ve kıtlığı birlikte değerlendirmektedir. Sonuç olarak Amasya örneği, doğal afetlerin yalnızca fiziksel yıkım üretmediğini, aynı zamanda devlet-toplum ilişkilerini, yerel talepleri ve taşra idaresinin işleyiş kapasitesini görünür kıldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Amasya
• Doğal Afetler
• Deprem
• Sel
• Kıtlık
• Kuraklık

Destekleyen Kurum

Yok

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

Etik beyan gerektirmeyen bir çalışmadır.

Teşekkür

Yok

Natural Disasters, Social Vulnerability, and the Ottoman Provincial Administration in Nineteenth-Century Amasya

Öz

This study examines natural disasters in nineteenth-century Amasya—such as earthquakes, floods, drought, and famine—not as isolated calamities, but in relation to local environmental conditions, social vulnerabilities, and the modes of intervention employed by the Ottoman provincial administration. The main argument of the article is that, although the types of disaster differed, they activated a similar repertoire of administrative responses in Amasya. The assessment and documentation of damage, the transmission of local demands to the center, the provision of in-kind and cash assistance, the easing of tax burdens, the mobilization of waqf and local fund revenues, and reconstruction activities constituted the main components of this repertoire. At the same time, what makes Amasya significant is not simply that these practices reflected broader Ottoman patterns of disaster management, but that they became concretely visible within the city’s multidimensional vulnerability to disaster. While the Yeşilırmak River, passing through the city and affecting its bridges, increased the risk of flooding, earthquakes caused severe destruction particularly in public buildings such as mosques; drought and famine, by contrast, produced longer-term effects on agricultural production and subsistence. Within this framework, the study first examines the environmental and historical conditions that made Amasya vulnerable to disaster, and then considers together earthquakes and floods, which produced sudden destruction, and drought and famine, which developed more slowly. In conclusion, the case of Amasya demonstrates that natural disasters did not produce only physical destruction, but also rendered visible state-society relations, local demands, and the operational capacity of provincial administration.

Anahtar Kelimeler

• Amasya
• Natural Disasters
• Earthquake
• Flood
• Famine
• Drought

Destekleyen Kurum

No

Proje Numarası

Yok

Etik Beyan

This study does not require an ethical declaration.

Teşekkür

No

Kaynakça

1. AKTÜRE, S. (1985). “19. Yüzyılda ve 20. Yüzyıl Başında Çorum”, Çorum Tarihi, 5. Hitit Festival Komitesi Yayını, ss. 123- 164.
2. Amasya Valiliği. (1967). Amasya İl Yıllığı 1967. İzmir: Ticaret Matbaacılık T.A.Ş.
3. Âşık Mehmed. (2007). Menâzırü’l-Avâlim, C.3, yay. haz. M. Ak. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. BEYRU, R. (2011). 19. Yüzyılda İzmir’de Doğal Afetler, İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Ya-yınları.
5. ÇOBAN, A. (2020). “Stratejik Açıdan Amasya’nın Coğrafi Konumu”, TURAN: Stratejik Araştır-malar Merkezi, 12/45, ss. 160-167.
6. DARKOT, B. (1940). “Amasya”, İslam Ansiklopedisi, C.I, İstanbul: MEB. Yayınları, ss. 392-396.
7. ERTURAÇ, M. K. – TÜYSÜZ O. (2010). “Amasya ve Çevresinin Depremselliği ve Deterministik Deprem Tehlike Analizi”, İTÜ Dergisi Seri D: Mühendislik, 9/3, ss. 121-132.
8. GÖKÇE O. vd. (2008). Türkiye’de Afetlerin Mekansal ve İstatiksel Dağılımı Afet Bilgi Envanteri, Ankara: Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Yayınlığı.

9. GÖNÜLLÜ, A. R. (2010). “Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Meydana Gelen Sel Baskınları”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 28, ss. 351-373.
10. HAMİLTON, W. J. (1842). Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia with Some Account of Their Antiquities and Geology, C.I, Londra: John Murray.
11. İLERİ, T. (2024). “Amasya’da Meydana Gelen Sel Baskınları (1931-1941)”, Kesit Akademi Der-gisi, 10/39, ss. 485- 504.
12. İNALCIK, H. (2009). Devlet-i Âliyye: Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar I (Cilt 1). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
13. KEÇECİ KURT, S. (2023). “Amasya Tarihinde Depremler”. Ege 10. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, İzmir, 22–24 Aralık, ss. 2266-2274.
14. KILIÇ, O. (2001). “Mühimme Defterlerine Göre 16. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Devle-ti’nde Doğal Afetler”. Pax Ottomana – Studies in Memoriam Prof. Dr. Nejat Göyünç, Ed. Kemal Çiçek, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. ss. 793- 820.
15. KOYUNCU, M. – KOYUNCU, S. (2016). “Osmanlı’da Afet Yönetimi”, Journal of Contemporary Medicine, 6/4, ss. 378- 381.
16. OKUDAN, M. (2018). “Amasya Vakıfları Üzerine Bazı Değerlendirmeler (1800-1875)”, Sosyal Bilimler Dergisi, 8/16, ss. 275-291.
17. PERROT, G. - CHİPİEZ, C. (1890). History of art in Sardinia, Judaea, Syria, and Asia Minor, Lon-don: Chapman and Hall.
18. SATILMIŞ, S. (2016a). “1893 Malatya Depremi ve Afet Yönetimi”, OTAM, 39, ss. 137-177.
19. SATILMIŞ, S. (2016b). “1881 Sakız Depreminde Osmanlı Afet Yönetimi ve Vali Sadık Paşa’ya Yönelik Eleştiriler”, Belleten, C.LXXX, ss. 573-618.
20. SATILMIŞ, S. (2019). Osmanlı Devleti’nde Afet Yönetimi ve Depremlerin Sosyo-Ekonomik Etki-leri, Ankara: İdeal Kültür Yayıncılık.
21. ŞAHİN, İ. – EMECEN, F. (1991). “Amasya”, İslam Ansiklopedisi, C.3, İstanbul: TDV Yayınları, ss. 1-4.
22. TANMAN M. B. (1993). “Dânişmendliler”, İslam Ansiklopedisi, C.8, İstanbul: TDV Yayınları, ss. 474-477.
23. TATAR, Ö. – BAYTİMUR S. O. (2020). “1789-1808 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Dep-remler ve Meteorolojik Afetler”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 30/2, ss. 505-518.
24. TOZER, H. (1881). Turkish Armenia and Eastern Asia Minor. London: Longmans, Green.
25. TURAN, O. (2020). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
26. TÜRKMEN, Ö. S. (2024). “Osmanlı Döneminde Amasya’da Vakıf ve Çevre İlişkisi”, Amasya Üni-versitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD), 9/15, ss. 58-91.
27. Vazıh Efendi, M. (2014). Amasya fetvaları ve ilk Amasya şehir tarihi (Belâbilü’r-Râsiye Fî Riyâz Mesâili’l- Amâsiyye), yay. haz. A. R. Ayar & R. O. Özel. Amasya Belediyesi Yayınları.
28. YAŞAR, H. H. (2022). Amasya Tarihi, C.1-12, yay. haz. Songül Keçeci Kurt, R. Orhan Özel, Metin Hakverdioğlu, Samsun: Amasya Belediyesi Kültür Yayınları.
29. YILDIRIM F. (2023). “Osmanlı Anadolusu’nda Doğal Afetlerin Yönetimine Dair”, Osmanlı Ana-dolusu’nda Doğal Afetler - I, ed. Mehmet Yavuz Erler – Suha Oğuz Baytimur, Bursa: Sayda Yayıncılık, ss. 79-106.
30. Yurt Ansiklopedisi. (1981). “Amasya”, C.1, İstanbul: Anadolu Yayıncılık, ss. 407-507.