A Civilisation-Based Approach to Classical Turkish Literature

Yıl 2025, Sayı: 20, 80 - 96, 31.12.2025

Mustafa Fidan

https://doi.org/10.38060/kare.1732714

Öz

Civilization is a dynamic expression with sociological and anthropological validity. Depending on this dynamism, the expression civilization has survived to the present day with different perspectives and interpretations throughout the historical process. This word, which indicates urbanity both in terms of its literal meaning and origin, has also gained new meanings according to the perspectives of the Turks with its sociological context and its original meaning has remained relatively in the background. This article aims to reveal how the concept of civilization has changed throughout the historical process and the relationship of this concept with classical Turkish literature. First, the transformation of civilization in the Turks has been examined based on sociological and anthropological foundations. The sociological method of the study is based on the determination of the field in which the concept of civilization emerged, its emergence in the Turks and the comparative examination of its transformation in the dimension of perception based on the ideas put forward by various sociologists on civilization. In terms of literature; the dynamics of civilization identified are examined through classical literature texts. In addition, the structure Turks before Islam is examined in the study and the effect of cultural elements in this structure on the construction of civilization is discussed. Then, from the perspective of the history of classical Turkish literature, the establishment of civilization, its institutionalization, its support, the entry into new searches and finally the return to national values in literature are examined according to the dynamics determined in the article.

Anahtar Kelimeler

Sociology of literature , basis and dynamics of civilization , literature and civilization , classical poetry and civilization , society and civilization

Klasik Türk Edebiyatına Medeniyet Temelli Bir Bakış

Öz

Medeniyet sosyolojik ve antropolojik geçerliliği olan dinamik bir ifadedir. Bu dinamizme bağlı olarak medeniyet ifadesi, tarihsel süreç içerisinde farklı bakış açıları ve yorumlamalarla günümüze kadar gelmiş, Anadolu topraklarında kabul görmüştür. Gerek sözlük anlamı gerekse köken itibariyle şehirliliğe işaret eden bu kelime, sosyolojik bağlamıyla da Türklerin bakış açılarına göre yeni anlamlar kazanmış ve ilk anlamı nispeten arka planda kalmıştır. Bu makale tarihî süreç içerisinde medeniyet kavramının nasıl bir değişim geçirdiğini ve bu kavramın klasik Türk edebiyatıyla olan ilişkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. İlk olarak medeniyetin Türklerdeki dönüşümü, sosyolojik ve antropolojik temellere dayandırılarak incelenmiştir. Çalışmanın sosyolojik metodu; medeniyet kavramının ortaya çıktığı sahanın belirlenmesi, Türklerde ortaya çıkışı ve algı boyutundaki dönüşümünün, çeşitli sosyologların medeniyet üzerine ortaya attığı fikirlerden hareket edilerek mukayeseli bir biçimde incelenmesine dayanmaktadır. Edebiyat yönünde ise; tespit edilen medeniyet dinamikleri, klasik edebiyat metinleri üzerinden incelenmektedir. Ayrıca çalışmada Türklerin İslamiyet öncesindeki yapısı incelenerek, bu yapıdaki kültürel unsurların medeniyetin inşasına etkisi tartışılmaktadır. Ardından klasik Türk edebiyatı tarihi perspektifinden medeniyetin tesis edilmesi, kurumsal hâle gelmesi, desteklenmesi, yeni arayışlar içerisine girilmesi ve nihayetinde edebiyatta millî değerlere dönüş, makale içerisinde belirlenen dinamiklere göre incelenmektedir. Sonuç bölümünde edebiyat ve sosyoloji perspektifinden medeniyetin geldiği yapının temel dinamikleri, destekleyici amilleri değerlendirilmekte; klasik Türk edebiyatının, medeniyetin tesisine yönelik katkıları ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Edebiyat Sosyolojisi , Medeniyetin Temeli ve Dinamikleri , Edebiyat ve Medeniyet , Klasik Şiir ve Medeniyet , Toplum ve Medeniyet

Kaynakça

• Ahmed Fakih. Çarhnâme. Editör Mecdut Mansuroğlu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1956.
• Akıncı, Mehmet. “Türk İslam Siyasi Düşüncesi ve Kutadgu Bilig”. İçinde Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Uluslararası Sempozyum Bildiriler. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2016.
• Akyol, Aygün. “Türk-İslam Ahlak Tasavvurunun Oluşumunda Kutadgu Bilig’in Rolü”. İçinde Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Uluslararası Sempozyum Bildiriler. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2016.
• Armutlu, Sadık. Klasik Arap, Fars ve Türk Edebiyatı İncelemeleri 2. Ankara: Kesit Yayınları, 2021.
• Ayal, İhsan. “Kutadgu Bilig’de İnsan ve Devlet”. İçinde Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Uluslararası Sempozyum Bildiriler. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2016.
• Aydemir, Yaşar. “Edebi Metinleri Medeniyet Değerleriyle Şerh Etmek”. İçinde Türkoloji El Kitabı. Ankara: Yunus Emre Enstitüsü Yayınları, 2020.
• Bâkî. Bâkî Divanı. Editör Sabahattin Küçük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
• Banarlı, N. Sami. Resimli Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1971.
• Bayat, Fuzuli. “Kutadgu Bilig’de Yaratılış ve Son Buluş”. İçinde Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Uluslararası Sempozyum Bildiriler. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2016.
• Buluç, Saadeddin. “Şeyyad Hamzanın Bilinmeyen Bir Mesnevisi”. Türkiyat Mecmuası 15 (Aralık 2010): 247-56. https://doi.org/10.18345/tm.47916.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Otto Yayınları, 2020.
• Dartnell, Lewis. Uygarlığı Yeniden Nasıl Kurarız? İstanbul: Küy Yayınları, 2016.
• Demirbaş, Sefa. “İki Farklı Dünya Görüşü Üzerine İnceleme: Farabi’nin Evrensel Medeniyetinden Huntinton’ın Tington’ın Medeniyetler Çatışmasına”. Kapadokya Akademik Bakış 5, no. 1 (2021): 91-123. https://dergipark.org.tr/tr/pub/car/issue/63029/797308.
• Demirci, M. Fatih. “Bir Felsefe Metni Olarak Kutadgu Bilig”. İçinde Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Uluslararası Sempozyum Bildiriler. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2016.
• Demi̇rel, Şener. “XVII. Yüzyıl Klasik Türk Şiirinin Anlam Boyutunda Meydana Gelen Üslup Hareketleri: Klasik Üslup-Sebk-i Hindî-Hikemî Tarz-Mahallileşme”. Journal of Turkish Studies 4, no. 2 (2009): 524-552 https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.630.
• Durant, Will. Medeniyetin Temelleri. Çeviren Nejat Muallimoğlu. İstanbul: Erguvan Yayınevi, 2012.
• Edib Ahmed Yükneki. Atabetü’l-Hakayık. Editör Reşid Rahmeti Arat. Ankara: TDK Yayınları, 2006.
• Eflatun, Muvaffak. Klasik Arap Edebiyatı ve Klasik Türk Edebiyatına Etkileri. Ankara: Kalem Kitap Yayınları, 2023.
• Eflatun, Muvaffak. Klasik Türk Edebiyatında Yaratılış ve Kıyamet. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2017.
• Fedai, Özlem. “Kutadgu Bilig’deki Kişilerin Ruhsal Boyutu Üzerine Bir Tartışma”. İçinde Yusuf Has Hacib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Uluslararası Sempozyum Bildiriler. İstanbul: Türk Ocağı Yayınları, 2016.
• Gökalp, Ziya. Hars ve Medeniyet. İstanbul: Toker Yayınları, 2012.
• Gülşehrî. Gülşehrî’nin Mantıku’t-Tayr’ı (Gülşen-nâme). Editör Kemal Yavuz. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, n.d. Erişim 20 Haziran 2024. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-78427/gulsehri---mantikut-tayr.html.
• Güzel, Abdurrahman. Dinî-Tasavvufi Türk Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2000.
• Güzel, Abdurrahman. Hacı Bektaş Velî ve Makâlât. Ankara: Akçağ Yayınları, 2012.
• Hoca Ahmed Yesevî. Dîvân-ı Hikmet. Editör Hayati Bice. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
• Hüseyin Remzî, ve Ali Birinci. Lügat-i Remzî 2. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
• Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2018.
• Kalın, İbrahim. Barbar Modern Medenî Medeniyet Üzerine Notlar. İstanbul: İnsan Yayınları, 2021.
• Kanar, Mehmet. Arap Harfli Alfabetik Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
• Kekeç, İsmail. “Türk Edebiyatında Mesnevi ve Roman İlişkisine Dair Görüşler Üzerine Bir Değerlendirme”. Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi, (2017): 186-94. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hikmet/issue/29799/297624.
• Koca, Salim. Türk Kültürünün Temelleri. Ankara: Berikan Yayınevi, 2019.
• Kubbealtı Sözlüğü. “Medeniyet”. Kubbealtı Sözlüğü, 06 Aralık 2024. https://lugatim.com/s/MEDENİYET.
• Meriç, Cemil. Umrandan Uygarlığa. Editör Mahmut Ali Meriç. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
• Musa Kazım. Külliyât Dînî ve İctimâî Makaleler. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2002.
• Okumuş, Ejder. “Fârâbî’nin Medeniyet Sosyolojisine Katkıları”. Diyanet İlmi Dergi 52, no. 3 (2016): 11-30. https://doi.org/10.61304/did.383155.
• Okumuş, Ejder. Osmanlı’nın Gözüyle İbn Haldun. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
• Özakpınar, Yılmaz. Bir Medeniyet Teorisi Kültür ve Medeniyete Yeni Bir Bakış. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2018. Püsküllüoğlu, Ali. Türkçe Sözlük. İstanbul: Doğan Kitap Yayınları, 2002.
• Quinn, Daniel. Medeniyetin Ötesi. Editör Sevinç Kayır. İstanbul: Maya Kitap Yayınları, 2016.
• Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2017.
• Tarlan, Ali Nihat. Fuzûlî Divanı Şerhi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014.
• TDK. Türkçe Sözlük. Ankara: TDK Yayınları, 2019.
• Tökel, Dursun Ali. Divan Şiirinde Şahıslar Mitolojisi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi Yayınları, 2016.
• Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Turan Neşriyat Yurdu Yayınları, 1971.
• Turhan, Mümtaz. Kültür Değişmeleri Sosyal Psikoloji Bakımından Bir Tetkik. Ankara: Altınordu Yayınları, 2015.
• Uludağ, Süleyman. İbn Haldun Hayatı, Eserleri, Fikirleri. İstanbul: Harf Yayınları, 2015.