Türk Yazı Dilindeki İlk Manzum Mektup Örnekleri

Öz

Türk yazı dilinde, tespit edilen ilk mektup örnekleri, Türk dilinin Eski Türkçe devrinde (7.-13. yy.) yazılmış, Eski Uygur Türklerinden kalan mektup parçaları ve fragmanlardır. Karahanlılar devrinde, mektubun edebî vasıfların tümünü taşıyan bir tür olarak kabul edilip bir eserin kurgusunu ve müellifin üslubunu tamamlayan bir parça olmak suretiyle manzum olarak yazılabilecek seviyeye getirildiği görülür. İslamiyet etkisinde gelişen Türk edebiyatının bilinen ilk kapsamlı eseri olan Kutadgu Bilig’de, yüksek bir edebî tarz ve zevk ile Yusuf Has Hacib’in kaleminden çıkmış; Küntogdı, Aytoldı ve Odgurmış isimlerindeki sembolik karakterlerin ağzından verilen 4 büyük manzum mektup örneği sunulmuştur. Kutadgu Bilig’deki anlatım kurgusunun temel parçalarından olan bu mektuplar, ilk manzum mektuplar olup Eski Türk mektup geleneği ile Arap ve Fars literatürünün beslendiği İslamî tarzın tesirini birlikte taşıyan ve aynı zamanda kültürel geçiş döneminin Türk edebiyatındaki izlerini barındıran önemli numunelerdir. Bu makalede, Kutadgu Bilig’deki mektuplar tanıtılarak bu mektupların Türk dili, edebiyatı ve kültürü içindeki önemli yeri bildirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkler, ilk, manzum mektup, örnek

First Poetical Letter Examples in Turkish Literary Language

Abstract

The first letter examples in the Turkish literary langauge are the letter parts and fragments of Old Uigur Turks, which were written in the period Old Turkic (7th-13rd centuries) of the Turkish language. In the Karakhanid period, the letter was brought to a stage, which could be written in verse to establish the plan of a work and the style of the writer, and so the letter was acknowledged as a genre that including all the literary specialities. In Kutadgu Bilig which is the first essential work in Turkish literature effected by the religion Islam. 4 examples of long poetical letter from the main characters called Kuntogdı, Aytoldi & Odgurmiş in the work, were presented by the pen of the writer Yusuf Has Hacib, with an elegant literary style and flavour. These letters are the first letters written in verse and having the effects both Old Turkic letter tradition and Islamic style coming from Arabic and Persian literatures. Additionally, these are the examples of the Turkish literature in the period of cultural transition. In this article, the letters in Kutadgu Bilig are represented and the important place of these in Turkish language, litarature and culture is pointed out.

Keywords

• Turks, first, letter, poetical letter, example

Kaynakça

1. Arat, R. R. (1974). Kutadgu Bilig II, Çeviri. Ankara: TTK Yayınları.
2. Arat, R. R. (1979). Kutadgu Bilig III, İndeks. İstanbul: TKAE Yayınları.
3. Arat, R. R. (2007). Kutadgu Bilig I, Metin. Ankara: TDK Yayınları.
4. Clauson, G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth Century Turkish. Oxford: Oxford University Press.
5. Clauson, G. (1973). Two Uygur Administrative Orders. Ural-Altaische Jahrbücher, 45: 213-222.
6. Gabain, A. (1938). Briefe der uigurischen Hüen-tsang-Biographie. SPAW: 371-415.
7. Gömeç, S. (2006). Türk Kültürünün Ana Hatları. Akçağ: Ankara.
8. Hamilton, J. (1986). Manuscrits ouigours du IXᵉ-Xᵉ siécle de Touen-houang. I: 1-206; Manuscrits ouigours du IXᵉ-Xᵉ siécle de Touen-houang. II: 207-352.

9. Köseoğlu, İ. (1997). Eski Türklerde, İslam’da ve Osmanlı’da Devlet. İstanbul: Ötüken.
10. Matsui, D. (2008). Du-a ji-tay no Uiguru-go men-zei tokyo-go-jo to so-no shû-hen [An Uigur Decree of Tax Exemption Issued under Du’a-Khan and Related Problems]. Jin-bun sha-kai ron-sô = Studies in the Humanities, Jin-bun ka-gakuhen = Volume of Cultural Sciences, 19: 13-24.
11. Moriyasu, T. (1982). An Uigur Buddhist’s Letter of the Yuan Dynasty from the Tun-huang-Supplement to ‘Uigurica from Tun-Huang’. Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko, 40: 1-18.
12. Moriyasu (1983). Gendai Uiguru Bukkyôto no ichi shokan – Tunkô shutsudo Uiguru-go bunken hoi [An Uigur Buddhist’s Letter of the Yuan Dynasty from the Tun-huang-Supplement to my previous work ‘Uigurica from Tun-Huang’. Nairiku Ajja / Nishi Ajja no shokai to bunko [Society and Culture of Inner Asia and the Muslim World], 209- 231.
13. Moriyasu, T. (2008). Epistolary Formulae of the Old Uighur Letters from Central Asia. Japanese Studies in the History of Pre-Islamic Central Asia. Acta Asiatica, Bulletin of the Institute of Eastern Culture, 94: 127-153.
14. Moriyasu, T. (2011). Epistolary Formulae of the Old Uighur Letters from the Eastern Silk Road (Part I). Memoirs of the Graduate School of Letters Osaka University, 51 (3): 1-86.
15. Moriyasu, T. (2012). Epistolary Formulae of the Old Uighur Letters from the Eastern Silk Road (Part II). Memoirs of the Graduate School of Letters Osaka University, 52: 1-98.
16. Nalbant, M. V. (2013). Eski Türk Mektuplaşma Geleneği Üzerine Kutadgu Bilig Açısından Bir Değerlendirme. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 10 (3): 6-30.
17. Oshida, Y. ve Moriyasu, T. (2000). Bezekuriku shutsudo Sogudo-go Uiguru- go Mani-kyôto tegami-bun = Manichaean Sogdian and Uighur letters recently unearthed in Bezeklik, Turfan. Studies on the Inner Asian Languages, XV: 135-178.
18. Ölmez, M. (1997). Eski Türk Yazıtlarında Yabancı Öğeler (2). Türk Dilleri Araştırmaları, 7: 175-186.
19. Özyetgin, A. M. (1996). Altınordu, Kırım ve Kazan Sahasına Ait Yarlık ve Bitiklerin Dil ve Üslup İncelemesi. Ankara: TDK.
20. Raschmann, S. C. (2007). Alttürkische Handscriften Teil 13, Dokumente Teil 1. Verzeichnis der orientalischen Handscriften in Deutschland, XIII: 21, Stuttgart.
21. Raschmann, S. C. (2009). Alttürkische Handscriften Teil 14, Dokumente Teil 2. Verzeichnis der orientalischen Handscriften in Deutschland, XIII: 22, Stuttgart.
22. Raschmann, S. C. (2009). Traces of Christian Communities in the Old Turkish Document. Studies in Turkic Philology, Festschrift in Honour of the 80th Birthday of Professor Geng Shimin, Beijing.
23. Sertkaya, O. F. (1993). Eski Uygur Türklerinden Hukuk Belgeleri Örnekleri. Türklerde İnsanî Değerler ve İnsan Hakları, Başlangıcından Osmanlı Dönemine Kadar, 131-148, İstanbul.
24. Sertkaya, A. (1999). Uigurische Sprachdenkmäler’den Beş Mektup. TDAY Belleten, 1996: 237-264.
25. Sertkaya, O. F. (2010). Zu den Namen türkischer Christen in verlorengegangenen uigurischen Urkunden (II. Dünya Savaşı esnasında asılları Berlin’den kaybolan Uygur belgelerinde geçen Hristiyan Türklerin isimleri üzerine). 25-30 Temmuz 2010, Institute of Oriental Manuscripts, Russian Academy of Sciences, 53rd Permanent Internationalen Altaistic Conference, St. Petersburg.
26. Sertkaya, O. F. (2011). Eski Uygur Mektupları Üzerine. İÜ Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 44: 209-228.
27. Tezcan, S. (1978). En Eski Türk Dili ve Yazını. Bilim Kültür ve Öğretim Dili olarak Türkçe’den Ayrıbasım, Ankara: TTK Basımevi.
28. Tezcan, S. – Zieme, P. (1971). Uigurische Brieffragmente. Studia Turcica, 451-460.
29. Tuguşeva, L. Yu. (1971). Three Letters of Uighur Princes from the MS Collection of the Leningrad Section of the Institute of Oriental Studies. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, XXIV (2): 173- 187.
30. Wilkens, J. (2000). Altturkische Handschriften Teil 8, Manicaisch-türkische Texte der Berliner Turfansammlung. Verzeichnis der orientalischen Handschriften in Deutschland, XII: 16, Stuttgart.
31. Yakub, A. (2004). On a newly Unearthed Uyghur Letter from Dunhuang. Turfan Revised – the first Century Research into the Arts and Culture of the Silk Road, 398-400.
32. Zieme, P. (1975). Manichäisch-türkische Texte, Texte, Übersetzung, Anmerkungen, Berliner Turfan Texte, V: 65-71, Berlin.
33. Zieme, P. (1995). An Uigur Monasterial Letter from Toyoq. Studies on the Inner Asian Languages, X: 1-17.